Nüfus ve Yerleşme

Nüfus Bilgisi (Demografi)

• Dünya nüfusu 8 milyarı aşmıştır (2022). Nüfus artışı Sanayi İnkılabı ve tıptaki gelişmelerle hızlandı; bugün artış hızı gelişmekte olan ülkelerde (Afrika, Güney Asya) yüksek, gelişmiş ülkelerde (Avrupa, Japonya) düşüktür.
• Nüfus artış hızı = (doğum − ölüm) ± göç. Doğal nüfus artışı yalnız doğum ve ölüm farkıdır.
• Demografik dönüşüm modeli: 1. evre yüksek doğum-yüksek ölüm (yavaş artış); 2. evre yüksek doğum-azalan ölüm (hızlı artış); 3. evre azalan doğum-düşük ölüm; 4. evre düşük doğum-düşük ölüm (durgun nüfus); 5. evrede bazı ülkelerde nüfus azalır.
• Nüfus piramitleri: Geniş tabanlı piramit genç ve hızla artan nüfusu (az gelişmiş ülkeler), dar tabanlı ve tepeye doğru genişleyen piramit yaşlı nüfusu (gelişmiş ülkeler) gösterir.
• Nüfus yoğunluğu: Aritmetik yoğunluk = nüfus / yüzölçümü; tarımsal yoğunluk = tarımla geçinen nüfus / tarım alanı; fizyolojik yoğunluk = toplam nüfus / tarım alanı.

Nüfusun Dağılışını Etkileyen Faktörler

• Doğal faktörler: İklim (ılıman ve muson bölgeleri kalabalık; çöl, kutup ve yağmur ormanları seyrek), yer şekilleri (ovalar kalabalık, dağlık alanlar seyrek), su kaynakları, toprak verimliliği.
• Beşerî ve ekonomik faktörler: Sanayi, ticaret, ulaşım, madenler, turizm, tarihî ve siyasi faktörler.
• Dünyada en kalabalık alanlar: Güney ve Doğu Asya (muson Asyası), Batı Avrupa, ABD'nin kuzeydoğusu, Nil vadisi.

Göçler

• İtici faktörler (göç verilen yerden): İşsizlik, düşük gelir, savaş, doğal afetler, eğitim-sağlık hizmetlerinin yetersizliği. Çekici faktörler (göç alan yerde): İş imkânı, eğitim, sağlık, güvenlik, yüksek yaşam standardı.
• Göç türleri: İç ve dış göç; gönüllü ve zorunlu göç; geçici (mevsimlik, yayla göçü) ve kalıcı göç; beyin göçü; mülteci göçleri.
• Göçlerin etkileri: Göç alan yerlerde konut, altyapı ve işsizlik sorunları, gecekondulaşma; göç veren yerlerde nüfusun yaşlanması ve iş gücü kaybı.

Yerleşme

• Kırsal yerleşmeler: Ekonomik faaliyeti tarım ve hayvancılık olan yerleşmeler. Toplu (sık dokulu; su kaynağı kısıtlı, düz alanlar; İç Anadolu) ve dağınık (seyrek dokulu; su kaynağı bol, engebeli alanlar; Doğu Karadeniz) yerleşmeler.
• Köy altı yerleşmeleri: Mezra, oba, yayla, ağıl, dam, divan, kom, çiftlik, kışla. Yaylalar hayvancılık ve turizm amaçlı geçici yerleşmelerdir.
• Kentsel yerleşmeler: İşlevlerine göre sanayi, ticaret, liman, turizm, maden, idari, kültür ve tarım kentleri.
• Kentleşme: Kentlerde yaşayan nüfus oranının artması; sanayileşme ve tarımda makineleşme ile hızlanır. Plansız kentleşme hava kirliliği, trafik, gecekondulaşma ve altyapı sorunlarına yol açar.
• Kent alanının kullanımı: Merkezî iş alanı (MİA), sanayi alanları, konut alanları, rekreasyon (dinlence) alanları.
• Yerleşme yerinin seçiminde etkili faktörler: Su kaynakları, yer şekilleri, iklim, toprak verimliliği, savunma, ulaşım ve ticaret yolları, doğal kaynaklar.