Erken Çocukluk Döneminde Gelişim

Gelişimin Temel İlkeleri

• Gelişim, döllenmeden başlayarak yaşam boyu süren, nitel ve nicel değişimleri içeren düzenli ve sürekli bir süreçtir. Büyüme nicel (boy, kilo artışı), gelişim nitel ve nicel değişimlerdir; olgunlaşma kalıtımla belirlenen biyolojik hazır olma durumudur.
• İlkeler: Gelişim belirli bir sıra izler (atlama olmaz); süreklidir ama hızı her dönemde aynı değildir; baştan ayağa (sefalokaudal) ve merkezden dışa (proksimodistal) ilerler; genelden özele gider; bireysel farklılıklar vardır; gelişim alanları birbirini etkiler; kalıtım ve çevre etkileşiminin ürünüdür; kritik ve hassas dönemler vardır.

Gelişim Alanları

• Bedensel (fiziksel) ve motor gelişim: Kaba motor beceriler (baş kontrolü ≈ 3 ay, desteksiz oturma ≈ 6-7 ay, emekleme ≈ 8-9 ay, yürüme ≈ 12 ay, koşma, sıçrama, merdiven çıkma, tek ayak üzerinde durma, top atma-tutma) ve ince motor beceriler (kavrama refleksinden bilinçli tutmaya, makas kullanma, ip geçirme, çizgi ve şekil çizme: daire ≈ 3 yaş, kare ≈ 4 yaş, üçgen ≈ 5 yaş; kalem tutma, düğme ilikleme). El tercihi (lateralizasyon) genellikle 4-6 yaşta belirginleşir.
• Bilişsel gelişim (Piaget): Duyusal-motor dönem (0-2 yaş): Refleksler, nesne sürekliliği (≈ 8-12 ay), amaçlı davranış, taklit. İşlem öncesi dönem (2-7 yaş): Sembolik düşünme ve sembolik oyun, dil gelişimi; benmerkezcilik (üç dağ deneyi), animizm (cansız varlıklara canlılık atfetme), yapaycılık (artificialism), tek yönlü düşünme (merkezleme), korunum yokluğu, tersine çevirememe, sınıflama ve sıralamada güçlük, gelenekselcilik (kurallara mutlak bağlılık).
• Vygotsky'nin sosyokültürel kuramı: Öğrenme sosyal etkileşimle gerçekleşir; yakınsal (proksimal) gelişim alanı (çocuğun tek başına yapabildiği ile yardımla yapabildiği arasındaki alan), iskele kurma (scaffolding), özel konuşma (kendi kendine konuşma; düşünceyi düzenler), dilin düşünce gelişimindeki rolü.
• Dil gelişimi: Ağlama, agulama (≈ 2-3 ay), babıldama (heceleme; ≈ 6 ay), ilk anlamlı kelime (≈ 12 ay), tek kelimelik cümleler (holofrastik), iki kelimelik telgraf konuşması (≈ 18-24 ay), söz varlığının hızla artması (kelime patlaması), 3-5 yaşta dil bilgisi kurallarının edinimi ve aşırı genelleme hataları, soru sorma dönemi ("neden?"). Alıcı dil (anlama) ifade edici dilden (konuşma) önce gelişir. Dil edinimi kuramları: davranışçı (Skinner), doğuştancı (Chomsky; dil edinim aygıtı), etkileşimci (Vygotsky, Bruner).
• Sosyal-duygusal gelişim: Bağlanma (Bowlby; Ainsworth'un yabancı durum deneyi: güvenli, kaygılı-kararsız, kaçınan, düzensiz bağlanma), yabancı kaygısı (≈ 8 ay) ve ayrılık kaygısı, Erikson'un evreleri (temel güvene karşı güvensizlik 0-1 yaş; özerkliğe karşı utanç ve şüphe 1-3 yaş; girişimciliğe karşı suçluluk 3-6 yaş), duyguları tanıma ve düzenleme, empati, paylaşma, arkadaşlık, toplumsal cinsiyet kimliği ve cinsiyet sabitliği (Kohlberg), sosyal oyun gelişimi (Parten).
• Ahlak gelişimi: Piaget (ahlak öncesi dönem, dışa bağlı/heteronom ahlak: kurallar değişmez, sonuca göre yargılama), Kohlberg (gelenek öncesi düzey: ceza-itaat ve çıkar yönelimi).
• Öz bakım becerileri: Kendi kendine yemek yeme, giyinme-soyunma, tuvalet kontrolü, el yıkama, diş fırçalama; bağımsızlık ve öz güven gelişimi.

Gelişimi Etkileyen Faktörler

Kalıtım, doğum öncesi ve doğum sırasındaki etkenler, beslenme, sağlık, aile ortamı ve ebeveyn tutumları (Baumrind: demokratik/otoritatif, otoriter, izin verici, ilgisiz), sosyoekonomik durum, kültür, uyaran zenginliği, okul öncesi eğitim, ekran kullanımı. Gelişim geriliği belirtilerinin erken fark edilmesi ve ilgili uzmanlara (Rehberlik ve Araştırma Merkezi, çocuk gelişimi uzmanı, hekim) yönlendirilmesi önemlidir; gelişim tarama araçları (Denver II gibi) bu amaçla kullanılır.