Makro İktisat Temel Kavramları

Milli Gelir Kavramları

• Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH): Bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir (ara mallar, çifte sayımı önlemek için dahil edilmez).
• Gayrisafi milli hasıla (GSMH): Bir ülke vatandaşlarının (yurt içinde veya dışında) ürettiği nihai mal ve hizmetlerin değeridir. GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör gelirleri.
• Hesaplama yöntemleri: Üretim (katma değerler toplamı), harcama (Y = C + I + G + (X − M)) ve gelir (ücret, rant, faiz, kâr toplamı) yöntemleri teorik olarak aynı sonucu verir.
• Nominal ve reel GSYH: Nominal GSYH cari fiyatlarla, reel GSYH sabit (baz yılı) fiyatlarla hesaplanır. GSYH deflatörü = (Nominal GSYH / Reel GSYH) × 100.
• Kişi başına gelir refah göstergesi olarak kullanılır; ancak gelir dağılımını, kayıt dışı ekonomiyi, ev içi üretimi ve çevresel maliyetleri yansıtmaz.

Enflasyon

• Tanım: Genel fiyat düzeyinin sürekli artmasıdır. Türkiye'de TÜFE (tüketici fiyat endeksi) ve ÜFE (üretici fiyat endeksi) TÜİK tarafından hesaplanır.
• Türleri: Talep enflasyonu (toplam talebin toplam arzı aşması), maliyet enflasyonu (girdi maliyetlerindeki artışlar), yapısal enflasyon, hiperenflasyon (çok yüksek oranlı enflasyon).
• Deflasyon genel fiyat düzeyinin düşmesi; dezenflasyon enflasyon oranının düşmesidir.
• Stagflasyon: Durgunluk (yüksek işsizlik) ile yüksek enflasyonun birlikte görülmesi (1970'ler petrol krizleri).

İşsizlik

• İşsizlik oranı: İşsiz sayısının işgücüne oranıdır. İşgücü, çalışan ve iş arayan nüfustur; iş aramayanlar (ev kadınları, öğrenciler, emekliler, umudunu kaybedenler) işgücüne dahil değildir.
• Türleri: Friksiyonel (iş değiştirme sırasındaki geçici işsizlik), yapısal (ekonomik yapı ve teknoloji değişikliği nedeniyle beceri uyumsuzluğu), konjonktürel (devresel) (durgunluk dönemlerindeki talep yetersizliği), mevsimlik işsizlik. Gizli işsizlik, marjinal verimi sıfır olan istihdamdır (tarımda yaygın).
• Doğal işsizlik oranı: Friksiyonel ve yapısal işsizliğin toplamı; tam istihdam düzeyinde bile var olan işsizlik.
• Phillips eğrisi: Kısa dönemde enflasyon ile işsizlik arasında ters yönlü ilişki olduğunu gösterir; uzun dönemde (Friedman-Phelps) bu ilişkinin ortadan kalktığı, eğrinin doğal işsizlik oranında dikey olduğu kabul edilir.

İş Çevrimleri ve Toplam Talep-Arz

Ekonominin genişleme, tepe, daralma (resesyon), dip aşamalarından oluşan dalgalanmalarına iş çevrimleri denir. Arka arkaya iki çeyrek reel GSYH'nin daralması teknik resesyon kabul edilir. Toplam talep (AD) ve toplam arz (AS) modeli, fiyat düzeyi ile reel milli gelirin birlikte belirlenmesini açıklar; toplam talep artışı kısa dönemde hem üretimi hem fiyatları artırır.