İdari İşlemin Unsurları

İdari İşlem Kavramı

İdari işlem, idari makamların kamu gücüne dayanarak, tek taraflı iradeleriyle yaptıkları, hukuk düzeninde değişiklik meydana getiren (hukuki sonuç doğuran) icrai işlemlerdir. İdari işlemler hukuka uygunluk karinesinden yararlanır ve kural olarak yargı kararı beklenmeden uygulanabilir (icrailik ve re'sen icra).

İdari İşlemin Unsurları

Bir idari işlemin hukuka uygun olabilmesi için beş unsur bakımından da hukuka uygun olması gerekir. Bu unsurlar aynı zamanda iptal davasının sebepleridir (2577 sayılı Kanun md. 2): yetki, şekil, sebep, konu ve amaç.

1. Yetki

İdari işlemi yapma konusunda kanunla belirlenmiş makamın iradesidir. Yetki kanundan doğar ve kişisel değildir; makama aittir.

• Konu bakımından yetki: İşlemin hangi konuda yapılabileceği.
• Yer bakımından yetki: Makamın yetkisinin coğrafi sınırları.
• Zaman bakımından yetki: Görevin başladığı ve bittiği tarihler arasında kullanılması.
• Kişi bakımından yetki: Yetkinin kanunda belirtilen makam tarafından kullanılması.
• Yetki devri ve imza yetkisi devri: Ancak kanunun izin verdiği hâllerde mümkündür.
• Yetki gaspı: İdari makamın yasama veya yargı yetkisine giren bir işlem yapması ya da idareyle ilgisi olmayan birinin işlem yapması; işlem yok hükmündedir.

2. Şekil

İdari işlemin dış görünüşü ve yapılış usulüdür: yazılı olma, gerekçe gösterme, danışma organının görüşünün alınması, savunma alınması, tebliğ gibi. Esaslı şekil kurallarına aykırılık işlemi sakatlar; tali şekil kurallarına aykırılık ise işlemi iptal ettirmeyebilir.

3. Sebep

İdareyi işlem yapmaya yönelten, işlemden önce var olan hukuki ve maddi durumlardır. Örneğin memurun özürsüz göreve gelmemesi, disiplin cezasının sebebidir. Sebep gerçekte bulunmalı, doğru nitelendirilmeli ve kanunda öngörülen sebeple örtüşmelidir.

4. Konu

İdari işlemin hukuk düzeninde meydana getirdiği sonuçtur. Örneğin atama işleminin konusu kişinin memur olması, disiplin cezasının konusu verilen cezadır. Konu, hukuken mümkün, kesin ve hukuka uygun olmalıdır.

5. Amaç

İdarenin işlemle ulaşmak istediği nihai sonuçtur; idari işlemlerin genel amacı daima kamu yararıdır. Bazı işlemlerde kanun özel bir amaç da belirler. Kamu yararı dışında kişisel, siyasi veya başka bir amaçla işlem yapılmasına yetki saptırması denir; amaç unsurunu sakatlar.

Unsurların Denetimi

İdari yargı, işlemin beş unsurunu hukuka uygunluk yönünden denetler; ancak yerindelik denetimi yapamaz (Anayasa md. 125; İYUK md. 2). Sebep, konu ve amaç unsurları idarenin takdir yetkisi ile en çok ilişkili unsurlardır; takdir yetkisi kamu yararı ve hizmet gerekleriyle sınırlıdır.

Sınav uyarısı: İdari işlemin unsurları yetki, şekil, sebep, konu ve amaçtır; bunlar iptal davasının sebepleridir. Yetki gaspı işlemi yok hükmünde kılar. Kamu yararı dışı amaçla işlem yapmak yetki saptırmasıdır. İdari yargı yerindelik denetimi yapamaz.