Tek Denekli Araştırmalar

Temel Özellikler

• Tek denekli araştırma: Bir ya da birkaç bireyde bağımsız değişkenin (müdahalenin) bağımlı değişken (hedef davranış) üzerindeki etkisini, bireyin kendi performansıyla karşılaştırarak inceleyen deneysel yöntemdir. Özel eğitim ve UDA'da kanıta dayalı uygulamaların belirlenmesinde temel yöntemdir.
• Her birey kendi kontrolüdür; veri sürekli ve tekrarlı ölçüm ile toplanır.
• Başlama düzeyi (A evresi, baseline): Müdahale öncesi davranışın doğal düzeyi; en az 3 oturum ve kararlı veri hedeflenir.
• Uygulama (B evresi): Müdahalenin sunulduğu evre. Ardından izleme (kalıcılık) ve genelleme oturumları yapılır.
• Veriler grafikle gösterilir ve görsel analiz yapılır: düzey, eğilim (trend), değişkenlik, etkinin hızı, evreler arası örtüşme.

Desenler

• AB deseni: Başlama düzeyi + uygulama; deneysel kontrol zayıftır (yarı deneysel).
• ABA ve ABAB (geri çekme / tersine çevirme) desenleri: Müdahale geri çekilince davranışın başlama düzeyine dönmesi işlevsel ilişkiyi gösterir. Öğrenilen akademik beceriler geri dönmeyeceği ve zarar verici davranışı geri getirmek etik olmayacağı için her davranışa uygun değildir.
• Çoklu yoklama / çoklu başlama düzeyi deseni: Müdahale farklı davranışlara, bireylere ya da ortamlara zaman içinde kademeli olarak uygulanır; geri çekme gerektirmez. Özel eğitimde en sık kullanılan desendir. Çoklu yoklama sürekli değil aralıklı ölçüm yapar.
• Değişen ölçüt deseni: Ölçüt aşamalı olarak değiştirilir; davranışın her aşamada ölçüte uyması işlevsel ilişkiyi gösterir (ör. ödev sayısını kademeli artırma).
• Uygulamaların karşılaştırılması desenleri: Dönüşümlü uygulamalar (iki yöntemin hızlı dönüşümle karşılaştırılması), uyarlamalı dönüşümlü uygulamalar (eşdeğer farklı davranış setleriyle iki öğretim yönteminin etkililik ve verimliliğinin karşılaştırılması).

Geçerlik ve Güvenirlik

• Gözlemciler arası güvenirlik: İki gözlemcinin kayıtlarının uyuşma yüzdesi (görüş birliği / (görüş birliği + görüş ayrılığı) × 100); genellikle %80 üzeri kabul edilir.
• Uygulama güvenirliği: Müdahalenin planlandığı gibi uygulanıp uygulanmadığı.
• Sosyal geçerlik: Amaçların, yöntemlerin ve sonuçların öğrenci, aile ve öğretmen gözünde önemli ve kabul edilebilir olması.
• Dış geçerlik doğrudan ve sistematik yinelemelerle (farklı bireyler, ortamlar, uygulayıcılar) sağlanır.