Hunlar ve Göktürkler

Asya (Büyük) Hun Devleti

• Bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Tarih sahnesine MÖ 3. yüzyılda çıktı; merkezi Ötüken'dir. İlk büyük hükümdarı Teoman, en parlak dönemi Mete (Bahadır) Han (MÖ 209-174) dönemidir.
• Mete Han'ın icraatları: Onlu sistemi esas alan ilk düzenli Türk ordusunu kurdu (MÖ 209; Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluş yılı kabul edilir). Çin'i vergiye bağladı; Orta Asya'daki Türk boylarını tek bayrak altında topladı. Yönetimde ikili teşkilat (doğu-batı) uygulandı.
• Çin, Hun akınlarına karşı Çin Seddi'ni inşa etti. Çin'in uyguladığı entrika ve prenses gönderme politikaları, iç karışıklıklarla birleşince devlet zayıfladı.
• Devlet MÖ 1. yüzyılda (MÖ 58) taht kavgaları sonucu doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı; zamanla Çin hâkimiyetine girdi.

Avrupa Hun Devleti

• Balamir önderliğinde 375'te İtil (Volga) nehrini geçen Hunların Gotları sıkıştırmasıyla Kavimler Göçü başladı. Bu göç Avrupa'nın etnik ve siyasi haritasını değiştirdi, Batı Roma'nın yıkılmasını hızlandırdı, feodalitenin doğmasına yol açtı.
• En parlak dönemi Attila (434-453) dönemidir. Bizans'la Margos (435) ve Anatolios (447) antlaşmaları yapıldı; Bizans vergiye bağlandı. Batı Roma seferinde Papa I. Leo'nun ricasıyla Roma kuşatılmadı. Attila'nın ölümünden sonra devlet dağıldı.

Kök Türk (I. Göktürk) Devleti (552-659)

• Bumin Kağan 552'de Avarları yenerek devleti kurdu; "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir. Merkez Ötüken.
• Devlet ikili teşkilatla yönetildi: Doğuda Bumin Kağan, batıda kardeşi İstemi Yabgu. İstemi Yabgu, Sasanilerle iş birliği yaparak Akhunları (Eftalitler) yıktı; İpek Yolu'nun denetimi için Bizans'a elçi gönderdi.
• Çin'in entrikaları sonucu 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı; 630'da Doğu, 659'da Batı Göktürkler Çin egemenliğine girdi. Bu dönemde Kürşad İhtilali (639) Çin sarayına karşı bağımsızlık girişimi olarak tarihe geçti.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682-744)

• İlteriş Kutluk Kağan Çin esaretine son vererek devleti yeniden kurdu (682). Kapgan Kağan döneminde Türk birliği yeniden sağlandı.
• Bilge Kağan ve kardeşi Kül Tigin, vezir Tonyukuk ile devlet en parlak dönemini yaşadı.
• Orhun (Kök Türk) Yazıtları: Tonyukuk (720-725 civarı), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikildi. Türk adının geçtiği ve Türk alfabesiyle yazılmış ilk Türk tarihi belgeleri kabul edilir. Danimarkalı Vilhelm Thomsen 1893'te çözdü. Yazıtlarda devlet anlayışı, kağanın halka karşı sorumlulukları ve Çin'e karşı uyarılar yer alır.
• 744'te Uygur, Basmil ve Karluk birliği tarafından yıkıldı.