Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ

İslam Felsefesinin Doğuşu

İslam felsefesi, Abbasiler döneminde Beytülhikme merkezli tercüme hareketleri ile Yunan felsefesinin (özellikle Aristoteles ve Yeni Platonculuk) İslam düşüncesiyle buluşması sonucunda doğmuştur. İslam filozoflarına feylesof, bu yaklaşıma meşşâîlik (Aristotelesçi gelenek, yürüyerek ders verme anlamından) denir. Filozoflar akıl ile vahyi uzlaştırmaya çalışmışlardır.

Kindî (ö. 866 civarı)

• İlk Müslüman Arap filozof kabul edilir ve Arap filozofu (Feylesofü'l-Arab) unvanıyla anılır.
• Felsefeyi, insan gücü ölçüsünde eşyanın hakikatini bilmek olarak tanımlamış; İlk Felsefe Üzerine (Fi'l-Felsefeti'l-Ûlâ) eserinde ilk felsefeyi, her hakikatin sebebi olan ilk hakikatin (Allah) bilgisi olarak görmüştür.
• Felsefe ile dinin çelişmediğini, hakikatin nereden gelirse gelsin kabul edilmesi gerektiğini savunmuştur.
• Aristoteles'ten farklı olarak âlemin yoktan yaratıldığını ve sonlu olduğunu savunmuş; hudûs delilini kullanmıştır.
• Akıl kuramı, optik, matematik ve müzik alanlarında da eserler yazmıştır.

Fârâbî (ö. 950)

• Türk asıllı filozof; Aristoteles'ten sonra Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen) unvanıyla anılır. Mantık alanındaki çalışmalarıyla İslam dünyasında mantığı sistemleştirmiştir.
• Sudûr (feyz) nazariyesi: Varlıkların, zorunlu varlık olan Allah'tan (Bir'den) akıllar silsilesi yoluyla taşarak meydana geldiğini savunur; Yeni Platoncu kökenlidir. On akıl kuramında onuncu akıl olan Faal Akıl, ay altı âlemi yönetir ve insana bilgiyi verir.
• Zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) - mümkün varlık ayrımını ortaya koymuş; varlık ile mahiyeti ayırmıştır.
• Siyaset felsefesi: el-Medînetü'l-Fâzıla (Erdemli Şehir) eserinde Platon'un Devlet'inden etkilenerek ideal devleti anlatmış; erdemli şehrin başkanını filozof-peygamber niteliklerine sahip kişi olarak görmüştür. Erdemli şehrin karşıtları: cahil, fasık, değişmiş ve sapık şehirler.
• Nübüvveti, peygamberin hayal gücünün Faal Akıl ile ittisali (bağlantısı) yoluyla açıklamıştır.
• İhsâü'l-Ulûm (bilimlerin sayımı) eseriyle bilimleri sınıflandırmıştır. Müzik alanındaki Kitâbü'l-Mûsikî'l-Kebîr de önemli eserlerindendir.

İbn Sînâ (ö. 1037)

• Batı'da Avicenna olarak bilinir; Şeyhü'r-Reîs unvanıyla anılır. Meşşâî felsefenin zirvesi kabul edilir.
• Eserleri: Kitâbü'ş-Şifâ (mantık, fizik, matematik ve metafiziği kapsayan felsefe ansiklopedisi), en-Necât (Şifa'nın özeti), el-İşârât ve't-Tenbîhât ve tıp alanında yüzyıllarca Avrupa'da ders kitabı olarak okutulan el-Kânûn fi't-Tıb.
• Vücûb-imkân delili: Mümkün varlıkların varlığı başka bir sebebe muhtaçtır; sebepler zinciri sonsuza gidemeyeceğinden, varlığı kendinden olan Vâcibü'l-Vücûd'a (Allah) ulaşılır.
• Varlık-mahiyet ayrımı: Mümkün varlıklarda varlık mahiyete eklenen bir şeydir; Allah'ta ise varlık ve mahiyet özdeştir.
• Uçan adam (askıdaki adam) argümanı: Boşlukta, duyuları işlemeyen bir insanın bile kendi varlığının farkında olacağını öne sürerek nefsin bedenden ayrı bir cevher olduğunu kanıtlamaya çalışmıştır.
• Fârâbî'nin sudûr anlayışını geliştirmiş; âlemin Allah'tan zorunlu olarak sudûr ettiğini ve ezelî olduğunu savunmuştur. Bu görüşleri ile Allah'ın cüzileri bilmediği ve cismani haşrin reddi iddiaları Gazzâlî tarafından eleştirilmiştir.
• Ömrünün sonlarında Doğu felsefesi (el-Hikmetü'l-Meşrıkıyye) projesinden söz etmiştir.