Toplu İş Sözleşmesi ve Grev

Toplu İş Sözleşmesi (6356 sayılı Kanun)

Toplu iş sözleşmesi (TİS), işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek amacıyla yapılan sözleşmedir. Anayasa md. 53 toplu iş sözleşmesi hakkını güvenceye alır.

• Türleri: İşyeri TİS, işletme TİS (aynı işkolunda birden çok işyerini kapsayan) ve çerçeve sözleşme (işkolu düzeyinde, Ekonomik ve Sosyal Konsey bünyesinde).
• Şekil ve süre: TİS yazılı yapılır; süresi bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz. Aynı işyeri veya işletme için aynı süre içinde birden fazla TİS yapılamaz.
• Kapsam ve yararlanma: TİS'ten kural olarak imzası tarihinde taraf işçi sendikasına üye olanlar ile sonradan üye olanlar yararlanır. Üye olmayanlar ise dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir (işverenin onayıyla).
• Etkisi: TİS'in normatif hükümleri, kapsamındaki iş sözleşmelerini emredici şekilde etkiler; iş sözleşmesi işçi lehine hükümler içeriyorsa onlar geçerli olur.

Toplu Görüşme ve Uyuşmazlık Süreci

• Yetki tespiti Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca yapılır; yetki belgesi tebliğinden itibaren altmış gün içinde toplu görüşmeye başlanır.
• Arabuluculuk: Toplu görüşmelerde anlaşmaya varılamazsa resmî arabulucuya başvurulur; arabulucu en geç on beş gün içinde (taraflar anlaşırsa altı iş günü uzatılarak) taraflar arasında anlaşma sağlamaya çalışır.
• Grev kararı: Arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde grev kararı alınabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir. Süresinde alınmayan veya uygulanmayan grev kararı hükümsüz olur ve sendikanın yetkisi düşer.
• Grev oylaması: İşçilerin dörtte biri istediğinde grev oylaması yapılır; oylamaya katılanların salt çoğunluğu grev yapılmamasını isterse grev yapılmaz.
• Yüksek Hakem Kurulu: Grev yasağı bulunan işlerde, grevin ertelenip süre sonunda anlaşma sağlanamaması gibi hâllerde uyuşmazlığı çözer; kararları kesin ve TİS hükmündedir.

Grev ve Lokavt

• Grev: İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işin durmasını sağlamak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla verdiği karara uyarak işi bırakmalarıdır. Kanuni grev, toplu görüşme sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, kanun hükümlerine uygun olarak yapılan grevdir. Kanuni grev iş sözleşmelerini askıya alır; grev süresince işçiye ücret ödenmez, işveren grevdeki işçinin yerine başka işçi çalıştıramaz.
• Lokavt: İşverenin, işyerinde işin durmasını sağlamak amacıyla işçilerin tümünü veya bir kısmını işten uzaklaştırmasıdır. Kanuni lokavt ancak kanuni bir greve karşı savunma aracı olarak kullanılabilir.
• Yasak grevler (Anayasa md. 54, 6356 md. 58): Siyasi amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grevi ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, iş yavaşlatılması, verimin düşürülmesi ve diğer direnişler yapılamaz.
• Grev yasakları (md. 62): Can ve mal kurtarma işlerinde, cenaze işlerinde ve mezarlıklarda, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi ve dağıtımı gibi işlerde, Millî Savunma Bakanlığı ile Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerlerinde, kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz.
• Grevin ertelenmesi (md. 63): Karar verilmiş veya başlanmış olan kanuni bir grev, genel sağlığı veya millî güvenliği, büyükşehir belediyelerinin şehir içi toplu taşıma hizmetlerini, bankacılık hizmetlerinde ekonomik veya finansal istikrarı bozucu nitelikte ise Cumhurbaşkanı bu uyuşmazlıkta grevi altmış gün süreyle erteleyebilir. Erteleme süresi içinde anlaşma sağlanamazsa Yüksek Hakem Kuruluna başvurulur.