İnsan Hakları Hukuku

İnsan Hakları Nedir?

İnsan hakları, insanın yalnızca insan olması nedeniyle sahip olduğu, doğuştan gelen, evrensel, devredilemez, vazgeçilemez ve dokunulmaz haklardır. Bu haklar birbirine bağlı ve bölünmezdir.

Hak Kuşakları

• Birinci kuşak – Kişisel ve siyasi haklar: Yaşam, özgürlük, düşünce ve ifade özgürlüğü, seçme-seçilme. Devletin müdahale etmemesini gerektirir (negatif haklar).
• İkinci kuşak – Ekonomik, sosyal ve kültürel haklar: Eğitim, sağlık, çalışma, sosyal güvenlik. Devletin olumlu edimini gerektirir (pozitif haklar).
• Üçüncü kuşak – Dayanışma hakları: Barış, temiz çevre, kalkınma, insanlığın ortak mirasından yararlanma.

Temel Uluslararası Belgeler

• Magna Carta (1215): Kralın yetkilerini sınırlayan ilk önemli belge.
• Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (1789).
• İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (10 Aralık 1948): BM Genel Kurulunca kabul edildi; 30 maddedir. Türkiye 1949'da kabul etti. Madde 26 eğitim hakkını düzenler: eğitim en azından ilk ve temel aşamada parasızdır, ilköğretim zorunludur; ana babalar çocuklarına verilecek eğitimin türünü seçmede öncelik hakkına sahiptir.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950): Avrupa Konseyi tarafından hazırlanmıştır; denetim organı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (Strazburg)dir. Türkiye 1954'te onayladı. Eğitim hakkı 1 No'lu Ek Protokol'ün 2. maddesindedir.
• BM Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989): 18 yaşından küçük herkesi çocuk kabul eder. Türkiye 1990'da imzalayıp 1995'te yürürlüğe koydu. Dört temel ilkesi: ayrımcılık yasağı, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı, çocuğun görüşlerine saygı (katılım).
• BM Engelli Hakları Sözleşmesi (2006): Kapsayıcı eğitimi güvence altına alır.

Türkiye'de İnsan Hakları Kurumları

• Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK): İnsan haklarını koruma ve ayrımcılıkla mücadele.
• Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman): İdarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler; TBMM'ye bağlıdır.
• Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru (2012'den beri): Anayasa ve AİHS kapsamındaki ortak haklardan birinin kamu gücünce ihlal edildiği iddiasıyla yapılır; olağan kanun yollarının tüketilmesi gerekir.

ÖSYM uyarısı: Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin dört temel ilkesinden “çocuğun yüksek yararı”, çocukla ilgili tüm kararlarda öncelikli ölçüttür. AİHM Avrupa Birliği'nin değil Avrupa Konseyi'nin organıdır.