Kentleşme

Kentleşme Kavramı

Kentleşme, sanayileşme ve ekonomik gelişmeye bağlı olarak kent sayısının artması ve kentlerde yaşayan nüfusun toplam nüfus içindeki payının yükselmesi sürecidir. Kentleşme yalnız demografik bir olgu değil; ekonomik yapının tarımdan sanayi ve hizmetlere kaymasını, toplumsal ilişkilerin ve yaşam biçiminin dönüşmesini de kapsar. Kentlileşme ise kente göç edenlerin kent yaşamına, kültürüne ve değerlerine uyum sağlaması sürecidir; kentleşme hızlı, kentlileşme yavaş gerçekleştiğinde çeşitli toplumsal sorunlar ortaya çıkar.

Kentleşmenin Nedenleri

• İtici faktörler (kırsal alandan): Tarımda makineleşme ve gizli işsizlik, nüfus artışı ve toprağın miras yoluyla bölünmesi, toprak yetersizliği, düşük gelir, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği, güvenlik sorunları, doğal afetler.
• Çekici faktörler (kentlerden): Sanayi ve hizmet sektörlerindeki iş olanakları, yüksek gelir beklentisi, eğitim, sağlık, kültür ve eğlence olanakları, sosyal hareketlilik imkânı.
• Ulaşım ve iletişim olanaklarının gelişmesi de göçü kolaylaştırmıştır.

Türkiye'de Kentleşme

• Cumhuriyetin ilk yıllarında nüfusun büyük çoğunluğu kırsal alanda yaşıyordu. 1950'lerden itibaren tarımda makineleşme (Marshall yardımları), karayolu ağının gelişmesi ve sanayileşmeyle hızlı bir kentleşme süreci başlamıştır.
• Hızlı göç, kentlerde konut açığına ve gecekondulaşmaya yol açmıştır. 775 sayılı Gecekondu Kanunu (1966) ile gecekondu sorununa yönelik düzenlemeler yapılmış; daha sonra çıkarılan imar afları kaçak yapılaşmayı meşrulaştırmıştır.
• 1980'lerden sonra gecekondular yerini çok katlı yapılara bırakmış; toplu konut uygulamaları (TOKİ, 1984) yaygınlaşmıştır.
• Kentsel dönüşüm, özellikle afet riski taşıyan yapıların yenilenmesi amacıyla 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun (2012) ile hız kazanmıştır.
• 6360 sayılı Kanunla (2012) büyükşehir belediyelerinin sınırlarının il sınırı olmasıyla resmî kentsel nüfus oranı önemli ölçüde yükselmiştir.

Kentleşmenin Sorunları

Çarpık ve plansız yapılaşma, altyapı yetersizliği, trafik sıkışıklığı, çevre kirliliği, konut sorunu, kentsel yoksulluk, işsizlik ve kayıt dışı istihdam, sosyal dışlanma, suç oranlarının artması, yeşil alan eksikliği, kentsel arazi rantı ve spekülasyon. Aşırı kentleşme, kentleşme hızının sanayileşme ve istihdam artışını aşmasıdır; gelişmekte olan ülkelerde yaygındır.

Kent Kuramları

• Chicago Okulu (Kent ekolojisi): Robert Park ve Ernest Burgess, kenti bir ekolojik sistem olarak incelemiş; Burgess'in eş merkezli halkalar modeli kentin merkezden dışa doğru farklı kullanım bölgelerinden oluştuğunu ileri sürmüştür. Homer Hoyt dilim (sektör) modelini, Harris ve Ullman çok çekirdekli modeli geliştirmiştir.
• Louis Wirth — "Bir yaşam biçimi olarak kentlilik" (1938): Nüfus büyüklüğü, yoğunluk ve heterojenliğin kentsel yaşamı biçimlendirdiğini; ilişkilerin yüzeysel, geçici ve ikincil nitelik kazandığını savunmuştur.
• Georg Simmel (Metropol ve Zihinsel Hayat): Kentli insanın yoğun uyarıcılara karşı geliştirdiği mesafeli ve hesapçı tutum.
• Eleştirel (Marksist) kent kuramı: Henri Lefebvre (kent hakkı, mekânın üretimi), Manuel Castells (kentin kolektif tüketim birimi olması, kentsel toplumsal hareketler) ve David Harvey (sermaye birikimi ve kentleşme ilişkisi).

Kentsel Süreçler

• Metropolleşme: Büyük kentin çevresindeki yerleşimleri etkisi altına alarak geniş bir kentsel bölge oluşturması.
• Banliyöleşme: Nüfusun kent merkezinden çevredeki banliyölere yayılması.
• Soylulaştırma (gentrification): Kentin eski ve yoksul mahallelerinin yenilenerek orta ve üst gelir gruplarınca yerleşilmesi ve eski sakinlerin yerinden edilmesi; kavramı Ruth Glass (1964) ortaya atmıştır.
• Akıllı kent ve sürdürülebilir kent yaklaşımları.