Tek Partiden Çok Partiye

Tek Parti Döneminin Kuruluşu

• Halk Fırkası, 9 Eylül 1923'te Mustafa Kemal Paşa tarafından kurulmuş; 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası, 1935'te Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) adını almıştır.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (17 Kasım 1924): Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Refet Bele gibi isimlerce kurulan ilk muhalefet partisidir; liberal ekonomi ve yerinden yönetimi savunmuş, dine saygılı olduğunu belirtmiştir. Şeyh Said İsyanı (1925) sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu çerçevesinde 5 Haziran 1925'te kapatılmıştır.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (12 Ağustos 1930): Mustafa Kemal'in isteğiyle Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuştur. 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın etkilerine karşı liberal ekonomi politikasını savunmuş; halkın yoğun ilgisiyle rejim karşıtlarının da etrafında toplanması üzerine 17 Kasım 1930'da kurucuları tarafından kapatılmıştır. Ardından Menemen Olayı (Aralık 1930) yaşanmıştır.
• Bu denemelerin başarısızlığından sonra 1945'e kadar tek parti yönetimi sürmüştür. CHP'nin ilkeleri (cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık — altı ok) 1931 kurultayında programa alınmış, 1937'de Anayasaya girmiştir.
• 1938'de Atatürk'ün ölümünden sonra İsmet İnönü Cumhurbaşkanı ve "Millî Şef" olmuştur; II. Dünya Savaşı yılları ekonomik sıkıntılar (Millî Korunma Kanunu, Varlık Vergisi) içinde geçmiştir.

Çok Partili Hayata Geçiş

• Geçişin nedenleri: II. Dünya Savaşı'nda demokratik ülkelerin zaferi ve Türkiye'nin Batı ile yakınlaşma ihtiyacı (Birleşmiş Milletler üyeliği, 1945; Sovyet tehdidi), savaş yıllarındaki ekonomik sıkıntıların yarattığı hoşnutsuzluk, iç dinamikler ve İnönü'nün demokratikleşme iradesi.
• Milli Kalkınma Partisi (18 Temmuz 1945): Nuri Demirağ tarafından kurulan, çok partili dönemin ilk muhalefet partisidir.
• Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (1945) görüşmeleri CHP içinde muhalefetin doğmasına yol açmıştır.
• Dörtlü Takrir (7 Haziran 1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından CHP Meclis Grubuna verilen, demokratik hak ve özgürlüklerin genişletilmesini isteyen önergedir. Önergenin reddi ve imzacıların partiden ihraç edilmesi veya ayrılması üzerine bu isimler 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti (DP)'yi kurmuştur.
• 21 Temmuz 1946 seçimleri: Çok partili ilk genel seçimdir; açık oy, gizli tasnif ilkesiyle yapılmış, CHP kazanmış ve seçimlere şaibe gölgesi düşmüştür. Seçimler ilk kez doğrudan (tek dereceli) yapılmıştır.
• 12 Temmuz Beyannamesi (1947): İnönü, muhalefetin iktidarla eşit şartlarda faaliyet göstermesini güvence altına alan bu bildiriyle çok partili hayatın sürmesine destek vermiştir.
• Diğer partiler: Millet Partisi (1948, DP'den ayrılanlarca; Fevzi Çakmak), Türkiye Sosyalist Partisi gibi partiler kurulmuştur.
• 1950 seçim kanunu: Gizli oy, açık tasnif ilkesi ve yargı güvencesi getirilmiştir.
• 14 Mayıs 1950 seçimleri: Demokrat Parti büyük bir zafer kazanarak iktidara gelmiş; Celal Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes Başbakan olmuştur. Bu, Türkiye'de iktidarın seçimle barışçıl biçimde el değiştirdiği ilk örnektir.