Devlet ve Hükümet Sistemleri

Devletin Unsurları

• Ülke: Devletin egemenlik yetkisini kullandığı toprak, deniz ve hava alanı.
• İnsan topluluğu (millet): Devletin vatandaşları.
• Egemenlik (siyasi iktidar): Devletin ülkesi üzerindeki en üstün, bağımsız ve sürekli emretme gücü.
• Bazı yazarlar tüzel kişilik ve uluslararası tanınmayı da devletin unsurları arasında sayar.

Yapılarına Göre Devlet Biçimleri

• Üniter (tekçi) devlet: Tek bir anayasa, tek bir yasama, yürütme ve yargı organı vardır; egemenlik bölünmez. Türkiye, Fransa üniter devlettir. Üniter devlette idare merkezden yönetim ve yerinden yönetim esaslarına göre düzenlenebilir.
• Federal devlet: Federe devletlerin birleşmesinden oluşur; hem federal hem federe anayasalar, yasama, yürütme ve yargı organları vardır. ABD, Almanya, Rusya, Brezilya örnektir.
• Konfederasyon: Bağımsız devletlerin bir antlaşmayla oluşturduğu birliktir; ayrı bir devlet değildir, üye devletler egemenliklerini korur.
• Bölgesel devlet: Üniter ile federal arasında; bölgelere yasama özerkliği tanınır (İtalya, İspanya).

Hükümet Sistemleri (Kuvvetler Ayrılığına Göre)

• Kuvvetler birliği sistemleri:
  • Mutlak monarşi / diktatörlük: Tüm yetkiler tek kişide toplanır.
  • Meclis hükümeti sistemi: Yasama ve yürütme yetkileri mecliste toplanır; yürütme meclisin içinden seçilir ve meclise bağlıdır. 1921 Teşkilat-ı Esasiye dönemi ve İsviçre örnektir.
• Kuvvetler ayrılığı sistemleri:
  • Başkanlık sistemi (sert ayrılık): Yürütme, halk tarafından seçilen başkandadır; yasama ve yürütme birbirinden bağımsızdır. Başkan meclisi feshedemez, meclis de başkanı siyasi olarak düşüremez. ABD tipik örnektir.
  • Parlamenter sistem (yumuşak ayrılık): Yürütme iki başlıdır: sorumsuz devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu hükümet (bakanlar kurulu). Meclis güvensizlik oyuyla hükümeti düşürebilir; yürütme belirli şartlarda meclisi feshedebilir. İngiltere, Almanya; Türkiye'de 2017 öncesi.
  • Yarı başkanlık sistemi: Halkça seçilen güçlü cumhurbaşkanı ile meclise karşı sorumlu başbakan ve hükümet bir aradadır. Fransa tipik örnektir.

Türkiye'nin Hükümet Sistemi

2017 anayasa değişikliğiyle Türkiye'de Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi kabul edilmiştir (uygulamaya 2018'de geçildi). Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir; Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır. Cumhurbaşkanı halk tarafından beş yıllığına seçilir; TBMM ve Cumhurbaşkanı seçimleri aynı gün yapılır. TBMM'nin seçimlerin yenilenmesine karar verebilmesi için üye tamsayısının beşte üçü gerekir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

Yönetim Biçimleri

Cumhuriyet: Egemenliğin millete ait olduğu, devlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim. Monarşi: Egemenliğin hükümdara ait olduğu ve babadan oğula geçtiği yönetim; mutlak veya meşruti olabilir.

Sınav uyarısı: Başkanlık sisteminde sert, parlamenter sistemde yumuşak kuvvetler ayrılığı vardır. Parlamenter sistemde yürütme iki başlıdır. Meclis hükümeti sistemi 1921 Anayasası dönemine uyar. Türkiye üniter devlettir ve 2017'den beri Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemiyle yönetilir.