Temel Hak ve Ödevler

Temel Hak ve Hürriyetlerin Niteliği

Anayasa'nın 12. maddesine göre herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.

Sınırlama ve Durdurma

• Madde 13 – Sınırlama: Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
• Madde 14 – Kötüye kullanılamama: Anayasada yer alan hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
• Madde 15 – Durdurma: Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hakların kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir. Ancak bu durumlarda bile savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler dışında kişinin yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.

Hakların Sınıflandırılması

• Kişinin hak ve ödevleri (negatif statü haklar): Devletin karışmaması gereken alan. Yaşama hakkı (17), kişi özgürlüğü ve güvenliği (19), özel hayatın gizliliği (20), konut dokunulmazlığı (21), haberleşme hürriyeti (22), yerleşme ve seyahat (23), din ve vicdan hürriyeti (24), düşünce ve kanaat hürriyeti (25), bilim ve sanat hürriyeti (27), basın hürriyeti (28).
• Sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü haklar): Devletin olumlu bir edim yerine getirmesini gerektiren haklar. Ailenin korunması (41), eğitim ve öğrenim hakkı (42), çalışma hakkı (49), sağlık ve çevre hakkı (56), konut hakkı (57), sosyal güvenlik hakkı (60).
• Siyasi haklar ve ödevler (aktif statü haklar): Bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlar. Seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma (67), parti kurma (68), kamu hizmetine girme (70), vatan hizmeti (72), vergi ödevi (73), dilekçe ve bilgi edinme hakkı (74).

Madde 65 – Sosyal Hakların Sınırı

Devlet sosyal ve ekonomik alanlardaki görevlerini ekonomik istikrarın korunmasını gözeterek, malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.

ÖSYM uyarısı: Eğitim hakkı sosyal ve ekonomik haklar arasındadır; vatan hizmeti ve vergi ödevi siyasi haklar ve ödevler bölümündedir. Olağanüstü hâlde bile yaşama hakkı ve maddi-manevi bütünlük dokunulmaz çekirdektir.