Genel Kimya

Madde ve Özellikleri

• Madde: Kütlesi, hacmi ve eylemsizliği olan, tanecikli yapıdaki her şey. Maddenin hâlleri: Katı (belirli şekil ve hacim; tanecikler titreşir), sıvı (belirli hacim, kabın şeklini alır; tanecikler kayarak hareket eder), gaz (belirli şekil ve hacmi yok; tanecikler serbest ve hızlı hareket eder; sıkıştırılabilir), plazma (iyonlaşmış gaz; yıldızlar, şimşek).
• Hâl değişimleri: Erime (katı → sıvı), donma (sıvı → katı), buharlaşma (sıvı → gaz; her sıcaklıkta yüzeyde), kaynama (sıvının her yerinde; belirli sıcaklıkta), yoğuşma (gaz → sıvı), süblimleşme (katı → gaz; naftalin, kuru buz), kırağılaşma (gaz → katı). Erime, buharlaşma, süblimleşme ısı alır; donma, yoğuşma, kırağılaşma ısı verir.
• Ortak özellikler (kütle, hacim, eylemsizlik) ve ayırt edici özellikler (özkütle, erime ve kaynama noktası, çözünürlük, genleşme, iletkenlik). Özkütle (yoğunluk): d = m/V; aynı sıcaklık ve basınçta maddeye özgüdür; yoğunluğu küçük olan sıvı üstte kalır (zeytinyağı su üstünde).

Saf Madde ve Karışımlar

• Element: Tek cins atomdan oluşan saf madde (demir, oksijen, altın). Bileşik: Farklı elementlerin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşan saf madde (su H₂O, sofra tuzu NaCl, karbondioksit CO₂); bileşenlerinin özelliklerini taşımaz.
• Karışım: İki ya da daha fazla maddenin kimyasal özelliklerini kaybetmeden, rastgele oranlarda bir araya gelmesi. Homojen karışım (çözelti): Her yeri aynı özellikte (şekerli su, hava, tunç). Heterojen karışım: Süspansiyon (katı-sıvı: tebeşir tozu-su, ayran), emülsiyon (sıvı-sıvı: zeytinyağı-su), aerosol (sis, sprey).
• Ayırma yöntemleri: Eleme (tanecik boyutu), mıknatısla ayırma (demir tozu), süzme (çözünmeyen katı), buharlaştırma (çözünen katıyı elde etme: deniz suyundan tuz), damıtma (kaynama noktası farkı), ayırma hunisi (karışmayan sıvılar), yüzdürme (yoğunluk farkı), aktarma, diğer yöntemler.

Çözünme ve Çözeltiler

• Çözünme fiziksel bir değişimdir; çözünen madde kaybolmaz, kütle korunur.
• Çözünme hızını artıran etkenler: Sıcaklığı artırma, karıştırma, temas yüzeyini artırma (toz şeker).
• Çözünürlük: Katıların çözünürlüğü genellikle sıcaklıkla artar; gazların çözünürlüğü sıcaklık artınca azalır (gazlı içeceklerin ılıyınca gazının kaçması; sıcak suda balıkların oksijen sıkıntısı).
• Doymuş, doymamış, aşırı doymuş çözeltiler; derişik ve seyreltik çözeltiler.

Atom ve Element

• Atom: Proton (+), nötron (yüksüz) ve elektrondan (−) oluşur; proton ve nötron çekirdekte, elektronlar çekirdek çevresinde. Atom modellerinin gelişimi (Dalton, Thomson, Rutherford, Bohr, modern model) bilimsel bilginin değişebilirliğine örnektir.
• Element sembolleri (H, C, N, O, Na, Cl, Fe, Cu, Ag, Au) ve periyodik tablo (metaller, ametaller, yarı metaller, soy gazlar).
• Molekül: İki ya da daha fazla atomun kimyasal bağla bir araya gelmesi; element molekülü (O₂) ve bileşik molekülü (H₂O).

Fiziksel ve Kimyasal Değişim

• Fiziksel değişim: Maddenin yalnız dış görünüşü değişir, kimliği değişmez (hâl değişimi, kırılma, çözünme, kesilme).
• Kimyasal değişim (tepkime): Yeni madde oluşur; belirtiler: renk değişimi, gaz çıkışı, çökelti, ısı-ışık alışverişi, koku değişimi (yanma, paslanma, çürüme, pişme, sütün yoğurda dönüşmesi, fotosentez). Kütle korunur (Lavoisier).
• Yanma: Yanıcı madde, oksijen ve tutuşma sıcaklığı gerekir (yangın üçgeni); yangın söndürme bunlardan birinin ortadan kaldırılmasıdır.

Asitler, Bazlar ve Günlük Hayat

Asitler ekşi tatlıdır, mavi turnusolu kırmızıya çevirir, pH < 7 (limon, sirke, mide asidi); bazlar acı tatlı ve kaygandır, kırmızı turnusolu maviye çevirir, pH > 7 (sabun, çamaşır suyu, kabartma tozu). Nötr maddeler pH = 7 (saf su). Doğal indikatörler (kırmızı lahana suyu). Asit ve baz tepkimesi (nötrleşme) tuz ve su oluşturur. Temizlik maddelerinin bilinçli ve güvenli kullanımı, birbirine karıştırılmaması; asit yağmurları ve çevre kirliliği.