Mitoz ve Eşeysiz Üreme

Hücre Döngüsü

Bir hücrenin oluşumundan bölünmesine kadar geçen süreye hücre döngüsü denir. Döngü interfaz ve bölünme (mitoz + sitoplazma bölünmesi) evrelerinden oluşur.

• İnterfaz: Hücrenin en uzun evresidir. Hücre büyür, organel sayısı artar, protein sentezi yapılır ve DNA kendini eşler (S evresi). G1, S ve G2 alt evrelerinden oluşur.
• Bölünme yeteneği olmayan hücreler (olgun sinir hücreleri, çizgili kas hücreleri, alyuvarlar) interfazda kalır.

Mitoz Bölünme

Bir hücreden, kromozom sayısı ve kalıtsal yapısı ana hücreyle aynı olan iki yavru hücre oluşur (2n → 2n veya n → n).

1. Profaz: Kromatin iplikler kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluşturur; çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur; iğ iplikleri oluşur.
2. Metafaz: Kromozomlar hücrenin ortasında (ekvator düzleminde) yan yana dizilir. Kromozomların en belirgin görüldüğü, kromozom sayımının yapıldığı evredir.
3. Anafaz: Kardeş kromatitler birbirinden ayrılarak zıt kutuplara çekilir.
4. Telofaz: Kutuplarda çekirdek zarı ve çekirdekçik yeniden oluşur; kromozomlar kromatin hâline döner.

Sitoplazma Bölünmesi (Sitokinez)

• Hayvan hücrelerinde: Hücre zarının ortadan içe doğru boğumlanmasıyla.
• Bitki hücrelerinde: Hücre çeperi nedeniyle boğumlanma olmaz; hücrenin ortasında ara lamel (hücre plağı) oluşturulur.

Mitozun Önemi

• Tek hücrelilerde üremeyi sağlar.
• Çok hücrelilerde büyüme, gelişme ve yaraların iyileşmesi gibi onarımı sağlar.
• Kalıtsal bilginin değişmeden yeni hücrelere aktarılmasını sağlar.
• Kontrolsüz mitoz bölünmeler kanser oluşumuna yol açar.

Eşeysiz Üreme

Tek bir atadan, mitoz bölünme ile, kalıtsal olarak ata ile aynı bireylerin oluşmasıdır. Hızlıdır, eş gerektirmez; ancak kalıtsal çeşitlilik oluşmadığından değişen çevre koşullarına uyum yeteneği düşüktür.

• Bölünerek üreme: Bakteriler, amip, öglena, paramesyum.
• Tomurcuklanma: Ata canlı üzerinde oluşan tomurcuğun gelişip ayrılması; bira mayası, hidra.
• Rejenerasyon (yenilenme): Kopan parçanın eksik kısımlarını tamamlayarak yeni birey oluşturması; deniz yıldızı, planarya. Kertenkelenin kopan kuyruğunu yeniden oluşturması üreme değil onarımdır.
• Sporla üreme: Mantarlar, karayosunları, eğrelti otları ve plazmodyum.
• Vejetatif üreme: Bitkilerin kök, gövde veya yaprak gibi organlarından yeni bitki oluşması: çilek (stolon), patates (yumru gövde), soğan, menekşe yaprağı; çelikle, daldırma ve aşı ile üretme.
• Partenogenez: Döllenmemiş yumurtadan yeni birey gelişmesi; arılarda erkek arılar bu yolla oluşur.
• Doku kültürü ve klonlama: Kalıtsal olarak aynı bireylerin laboratuvarda üretilmesi (Dolly koyunu).

Sınav uyarısı: Mitozda kromozom sayısı değişmez. DNA eşlenmesi interfazda olur. Kromozomlar en iyi metafazda görülür. Bitki hücresinde boğumlanma yerine ara lamel oluşur. Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik oluşmaz.