Kelamın Doğuşu ve Yöntemi

Kelam İlmi

Kelam, İslam'ın inanç esaslarını aklî ve naklî delillerle ispat eden, bu esaslara yöneltilen itirazları cevaplayan ilimdir. Diğer adları: usûlü'd-dîn, ilmü't-tevhîd, akāid ve Ebû Hanîfe'nin adlandırmasıyla el-fıkhü'l-ekber. Kelam âlimine mütekellim denir. Ana konuları üç başlıkta toplanır (usûl-i selâse): ulûhiyet, nübüvvet ve meâd (ahiret).

Doğuşuna Yol Açan Sebepler

• İç sebepler: Hz. Osman'ın şehit edilmesi, Cemel ve Sıffîn savaşları, tahkîm olayı gibi siyasi olayların doğurduğu sorular: büyük günah işleyenin (mürtekib-i kebîre) durumu, kader ve insan iradesi, imâmet (devlet başkanlığı). Ayrıca müteşâbih ayetlerin yorumu.
• Dış sebepler: Fetihlerle farklı din ve kültürlerle (Hristiyanlık, Yahudilik, Mecûsîlik, Hint ve Yunan düşüncesi) karşılaşma ve felsefe eserlerinin Arapçaya çevrilmesi.

Ekollerin Ortaya Çıkışı

• Mu'tezile: İlk sistemli kelam ekolüdür. Kurucusu Vâsıl b. Atâ, büyük günah işleyenin durumu konusunda hocası Hasan-ı Basrî'nin meclisinden ayrılmıştır (i'tizâl). Aklı ön plana çıkarır.
• Selefiyye: Naslara teslimiyeti esas alıp kelamî tartışmalardan kaçınan ilk dönem anlayışı; önde gelen ismi Ahmed b. Hanbel'dir.
• Ehl-i sünnet kelamı: Ebü'l-Hasan el-Eş'arî (ö. 324) ve Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 333) tarafından sistemleştirilmiştir. Akıl ile nakli birlikte kullanır.

Kelam Tarihinin Dönemleri

• Mütekaddimîn dönemi: Gazzâlî'den önceki dönem; Eş'arî, Mâtürîdî, Bâkıllânî, Cüveynî.
• Müteahhirîn dönemi: Gazzâlî ile başlar; mantık kelama girmiş, felsefeyle kelam iç içe geçmiştir. Fahreddin er-Râzî, Âmidî, Teftâzânî, Cürcânî.
• Yeni ilm-i kelâm dönemi: 19. yüzyıldan itibaren materyalizm ve pozitivizm gibi akımlara cevap arayan dönem. Abdüllatif Harpûtî (Tenkîhu'l-Kelâm), İzmirli İsmâil Hakkı (Yeni İlm-i Kelâm), Muhammed Abduh (Risâletü't-Tevhîd), Şiblî Nu'mânî.

Kelamda Bilgi Kaynakları

Kelamcılara göre bilgi edinme yolları (esbâb-ı ilim) üçtür:

• Selim duyular (havâss-ı selîme).
• Doğru haber (haber-i sâdık): mütevâtir haber ve peygamberin haberi.
• Akıl.

İlham ve keşif, başkasını bağlayan bir bilgi kaynağı sayılmaz.

Allah'ın Varlığının Delilleri (İsbât-ı Vâcib)

• Hudûs delili: Âlem sonradan olmuştur (hâdis); her sonradan olanın bir var edicisi (muhdis) vardır. Kelamcıların temel delilidir.
• İmkân delili: Âlem mümkün varlıktır; varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd) bir varlığa dayanır. Daha çok filozofların delilidir.
• Nizam (gaye) delili: Evrendeki düzen bir düzenleyiciyi gösterir.
• Temânu' delili: Allah'ın birliğini ispat eder: birden çok ilah olsaydı düzen bozulurdu (Enbiyâ 22).

Temel Eserler

Ebû Hanîfe, el-Fıkhü'l-Ekber; Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd; Eş'arî, Makālâtü'l-İslâmiyyîn ve el-İbâne; Ömer Nesefî, Akāid; Teftâzânî, Şerhu'l-Akāid; Cürcânî, Şerhu'l-Mevâkıf.

Sınav uyarısı: İlk kelam ekolü Mu'tezile'dir. Müteahhirîn dönemi Gazzâlî ile başlar. Hudûs delili varlığı, temânu' delili birliği ispat eder. Kitâbü't-Tevhîd Mâtürîdî'nindir.