Harflerin Mahrecleri ve Sıfatları

Mahreç

Mahreç, harfin çıkış yeridir. Bir harfin mahrecini bulmak için harf sakin kılınır, başına harekeli bir hemze getirilerek okunur; sesin kesildiği yer o harfin mahrecidir. Halil b. Ahmed ve İbnü'l-Cezerî'nin de benimsediği yaygın görüşe göre 17 mahreç vardır ve bunlar beş bölgede toplanır:

• Cevf (ağız boşluğu): Med harfleri (elif, vav, yâ) buradan çıkar.
• Halk (boğaz): Üç mahreç, altı harf. Boğazın dibi: hemze, he; ortası: ayn, ha; üstü: gayn, hı.
• Lisan (dil): On mahreç, on sekiz harf; en çok harf dil bölgesinden çıkar.
• Şefeteyn (dudaklar): Fe, be, mim, vav.
• Hayşûm (geniz): Gunne sesinin çıkış yeridir.

Sıfatlar

Sıfat, harfin mahreçten çıkarken aldığı niteliktir; aynı mahreçten çıkan harfleri birbirinden ayırır. Lâzımî sıfatlar harften hiç ayrılmaz; ârızî sıfatlar (idgam, ihfa, kalın-ince okuma gibi) duruma göre ortaya çıkar.

Zıddı Olan Sıfatlar

• Cehr – Hems: Hems, harf okunurken nefesin akmasıdır (10 harf); cehr nefesin akmamasıdır.
• Şiddet – Rihvet (arada beyniyye): Şiddet sesin akmaması (8 harf), rihvet sesin akması; beyniyye ikisinin arasıdır (lâm, nûn, ayn, mîm, râ).
• İsti'lâ – İstifâl: İsti'lâ, dilin üst damağa yükselmesidir ve harf kalın okunur. Yedi isti'lâ harfi: hı, sâd, dâd, gayn, tı, kâf, zı.
• Itbâk – İnfitâh: Itbâk, dilin üst damağa yapışmasıdır: sâd, dâd, tı, zı.
• İzlâk – Ismât: İzlâk, harfin dil ve dudak ucundan kolayca çıkmasıdır (6 harf).

Zıddı Olmayan Sıfatlar

• Kalkale: Sakin harfin mahrecinin sarsılarak kuvvetli ses vermesi. Harfleri kutbu ced: kâf, tı, be, cim, dâl.
• Safîr: Islık sesi: sâd, sîn, ze.
• Lîn: Öncesi fethalı sakin vav ve yâ'nın yumuşak okunması.
• İnhirâf: Lâm ve râ.
• Tekrîr: Râ harfinde dil ucunun titremesi; aşırıya kaçmamak gerekir.
• Tefeşşî: Şın harfinde sesin ağza yayılması.
• İstitâle: Dâd harfinde sesin uzaması.

Sınav uyarısı: Kalkale harfleri “kutbu ced” beş harftir. İsti'lâ harfleri yedi tanedir ve daima kalın okunur. Gunnenin mahreci genizdir (hayşûm).