Kavram Yanılgıları

Sosyal Bilgilerde Kavram Yanılgıları

Sosyal bilgiler kavramlarının çoğu soyuttur (demokrasi, egemenlik, kültür, enflasyon) ve gündelik dilde farklı anlamlarla kullanılır. Bu nedenle öğrenciler kavramları eksik ya da yanlış yapılandırabilir. Kavram yanılgısı, bilimsel olarak kabul edilen anlamdan farklı, tutarlı ve değiştirilmeye dirençli bir kavrayıştır.

Tarih ve Zaman Kavramlarında

• Milattan önceki yılların da ileriye doğru sayıldığını düşünmek; yüzyıl hesaplamada hata (1923'ü XIX. yüzyıl sanmak).
• Geçmişteki insanların bugünkü teknoloji ve değerlere sahip olduğunu düşünmek (anakronizm).
• Tarihî olayların tek bir nedene bağlı olduğunu sanmak; tarihî kişileri yalnız iyi ya da kötü olarak görmek.
• "Medeniyet" ve "kültür" kavramlarının tamamen aynı olduğunu düşünmek.

Coğrafya Kavramlarında

• Kuzeyin "yukarı", güneyin "aşağı" olduğunu sanmak; haritalarda yukarının her zaman kuzey olduğunu düşünmek.
• Mevsimlerin Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşmasından kaynaklandığını düşünmek.
• Büyük ölçekli haritanın büyük alan gösterdiğini sanmak.
• İklim ile hava durumunu karıştırmak; ekvatorun dünyanın en sıcak yeri olduğunu düşünmek.

Vatandaşlık, Yönetim ve Ekonomi Kavramlarında

• Demokrasi = seçim olarak algılamak; demokrasinin yalnız oy kullanmaktan ibaret olduğunu düşünmek. Oysa demokrasi hukukun üstünlüğü, çoğulculuk, insan haklarına saygı, katılım ve hesap verebilirliği de içerir.
• Cumhuriyet = demokrasi olarak algılamak.
• Hakların sınırsız olduğunu, özgürlüğün "istediğini yapmak" anlamına geldiğini düşünmek; hak-sorumluluk ilişkisini kuramamak.
• Vatandaşlığın yalnız kimlik kartı sahibi olmak olduğunu düşünmek; etkin vatandaşlığın katılım boyutunu göz ardı etmek.
• "Devlet" ile "hükümet" kavramlarını aynı sanmak.
• Paranın değerinin kâğıdın kendisinden geldiğini, devletin istediği kadar para basarak sorunları çözebileceğini düşünmek (enflasyon kavramının bilinmemesi).
• İhtiyaç ile isteği ayırt edememek; vergilerin yalnız devletin gelir kaynağı olduğunu, kamu hizmetleriyle ilişkisini kuramamak.

Kültür ve Toplum Kavramlarında

• Kendi kültürünü üstün görme (etnosantrizm) ve farklı kültürleri "tuhaf" ya da "geri" olarak değerlendirme.
• Göçün yalnız olumsuz etkileri olduğunu düşünmek; kültürel zenginliğe katkısını görememek.

Nedenleri, Belirlenmesi ve Giderilmesi

• Nedenler: Ön bilgiler, gündelik dil, medya ve dizi-filmler, ders kitaplarındaki eksik/hatalı ifadeler, kavramların ezberletilmesi, soyutluk.
• Belirleme araçları: İki ve üç aşamalı testler, kavram haritası, kelime ilişkilendirme testi, çizim yaptırma, yapılandırılmış grid, tanılayıcı dallanmış ağaç, görüşme, açık uçlu sorular.
• Giderme: Kavramsal değişim yaklaşımı (memnuniyetsizlik, anlaşılırlık, akla yatkınlık, verimlilik), bilişsel çatışma, kavramsal değişim metinleri, kavram karikatürleri, analojiler, örnek ve örnek olmayanlarla kavram öğretimi, somut materyaller, drama ve örnek olaylar.