Ahlak Felsefesinde Yaklaşımlar

İyinin Ne Olduğuna Dair Yaklaşımlar

Ahlak felsefesinin temel sorusu “İyi nedir, ahlaki eylemin ölçütü nedir?” sorusudur.

Hazcılık (Hedonizm)

• İyi, haz veren; kötü, acı verendir.
• Aristippos (Kirene okulu): Anlık, bedensel hazları öne çıkarır.
• Epikuros: Sürekli ve dinginlik veren hazları (ruhsal haz) önerir; amaç acıdan ve kaygıdan uzak, sakin bir yaşamdır (ataraksia). Aşırılıktan kaçınmayı, ölçülü olmayı öğütler.

Mutluluk Ahlakı (Eudaimonizm)

• Aristoteles: İnsanın nihai amacı mutluluktur; mutluluk aklın erdemli kullanımıyla elde edilir. Erdem, iki aşırı uç arasındaki orta yoldur (altın orta): cesaret, korkaklık ile atılganlık arasındadır.
• Fârâbî: Mutluluk, aklın gelişip faal akılla birleşmesi ve erdemli bir toplumda (erdemli şehir) yaşamakla mümkündür.
• İbn Miskeveyh: Erdemi orta yol olarak açıklamıştır.

Faydacılık (Utilitarizm)

• Bir eylem, en çok sayıda insana en büyük mutluluğu (faydayı) sağlıyorsa iyidir.
• Jeremy Bentham: Hazların nicel olarak hesaplanabileceğini savunmuştur.
• John Stuart Mill: Hazların nitel farklılıklarını vurgulamıştır: “Doyurulmuş bir domuz olmaktansa doyurulmamış bir insan olmak daha iyidir.”
• Eylemin değeri sonuçlarına göre belirlenir.

Ödev Ahlakı (Deontoloji)

• Immanuel Kant: Ahlaki eylemin değeri sonuçlarında değil, iyi niyette ve ahlak yasasına saygıdan doğan ödev bilincindedir.
• Kategorik (koşulsuz) buyruk: “Öyle davran ki davranışının ilkesi herkes için evrensel bir yasa olabilsin.” “İnsanı her zaman bir amaç olarak gör, asla yalnızca bir araç olarak görme.”
• Ahlak yasası akıldan doğar, evrensel ve zorunludur.

Diğer Yaklaşımlar

• Egoizm (bencillik): İyi, bireyin kendi çıkarına olandır. Thomas Hobbes: İnsan doğası gereği bencildir; “İnsan insanın kurdudur.”
• Sezgicilik: İyi akılla veya deneyle değil, doğrudan sezgiyle kavranır (Bergson; G. E. Moore).
• Erdem etiği (Sokrates): Erdem bilgidir; kimse bile bile kötülük yapmaz, kötülük bilgisizlikten kaynaklanır.
• Nihilizm (Nietzsche): Geleneksel değerler sorgulanmalıdır; köle ahlakı ve efendi ahlakı ayrımı yapmış, “üstinsan” kavramını ortaya atmıştır.
• Varoluşçuluk (Sartre): Ahlaki değerleri insan kendi özgür seçimleriyle oluşturur.
• Din ahlakı: İyinin ölçütü Tanrı'nın emir ve yasaklarıdır; İslam düşüncesinde Gazzâlî ahlakı kalbin arınmasıyla ilişkilendirmiştir.

Uygulamalı Etik

Günümüzde etik; tıp etiği (ötanazi, organ nakli), biyoetik (klonlama, GDO), çevre etiği, bilişim etiği ve meslek etiği gibi alanlarda somut sorunları tartışır.

Sınav uyarısı: Epikuros dingin hazcılığı, Aristoteles altın orta ve mutluluk ahlakını, Mill ve Bentham faydacılığı, Kant ödev ahlakını savunur. Kant'a göre eylemin değeri sonuçta değil niyettedir. “İnsan insanın kurdudur” Hobbes'undur.