Hadislerin Tespiti ve Tedvini

Hadis Tarihinin Aşamaları

Hadislerin korunup kitaplara geçirilmesi dört aşamada gerçekleşmiştir: hıfz (ezberleme), kitâbet (yazma), tedvîn (derleme) ve tasnîf (konularına göre düzenleme).

Hz. Peygamber ve Sahabe Dönemi: Hıfz ve Kitâbet

• Sahabe, hadisleri öncelikle ezberleyerek korumuştur.
• Hz. Peygamber, başlangıçta Kur'an ile karışması endişesiyle hadislerin yazılmasını yasaklamış; bu tehlike ortadan kalkınca yazılmasına izin vermiştir.
• Abdullah b. Amr b. Âs, Hz. Peygamber'den izin alarak yazdığı hadisleri es-Sahîfetü's-Sâdıka'da toplamıştır.
• Hemmâm b. Münebbih, hocası Ebû Hüreyre'den aldığı hadisleri es-Sahîfetü's-Sahîha'da yazmıştır; günümüze ulaşan en eski hadis belgelerindendir.

Müksirûn

Binden fazla hadis rivayet eden yedi sahâbîye müksirûn denir: Ebû Hüreyre (en çok hadis rivayet eden sahâbî), Abdullah b. Ömer, Enes b. Mâlik, Hz. Âişe, Abdullah b. Abbas, Câbir b. Abdullah, Ebû Saîd el-Hudrî.

Tedvîn

Hadislerin resmî olarak bir araya toplanmasıdır. Emevî halifesi Ömer b. Abdülazîz, âlimlerin vefatıyla hadislerin kaybolmasından endişe ederek valilere ve âlimlere hadislerin toplanması için emir göndermiştir. Bu görevi ilk yerine getiren âlim İbn Şihâb ez-Zührî'dir; Medine valisi Ebû Bekir b. Hazm da görevlendirilenler arasındadır.

Tasnîf

Hadislerin belirli bir sisteme göre kitaplarda düzenlenmesidir. Hicrî 2. yüzyılın ortalarında başlamış, hicrî 3. yüzyıl hadis edebiyatının altın çağı olmuştur. İki temel yöntem vardır: ale'r-ricâl (râvî adlarına göre) ve ale'l-ebvâb (konulara göre).

Hadis Kitabı Türleri

• Müsned: Hadisleri sahâbî râvîlerinin adlarına göre sıralayan eser. Tayâlisî ve Ahmed b. Hanbel'in Müsned'leri.
• Mu'cem: Hadisleri hoca, şehir veya sahâbî adlarına göre alfabetik sıralayan eser. Taberânî'nin üç Mu'cem'i.
• Musannef: Konularına göre düzenlenmiş; merfû hadislerin yanında sahabe ve tâbiîn sözlerini de içeren eser. Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe'nin Musannef'leri.
• Muvatta: Musannef türünün bir çeşidi. İmam Mâlik'in el-Muvatta'ı.
• Câmi': Dinin sekiz ana konusunun (inanç, ahkâm, siyer, âdâb, tefsir, fiten, zühd, menâkıb) tamamına dair hadisleri içeren eser. Buhârî ve Müslim'in el-Câmiu's-Sahîh'leri.
• Sünen: Ahkâm hadislerini fıkıh bablarına göre toplayan eser.
• Müstedrek: Bir müellifin şartlarına uyduğu hâlde eserine almadığı hadisleri toplayan eser. Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müstedrek'i.
• Müstahrec: Bir kitaptaki hadisleri başka senedlerle rivayet eden eser.
• Cüz: Tek bir konuya veya tek bir râvîye ait hadisleri toplayan küçük eser.
• Erbaîn: Kırk hadis derlemesi. Zevâid: Bir kitapta olup diğerinde bulunmayan hadisleri toplayan eser.

Sınav uyarısı: Resmî tedvîn Ömer b. Abdülazîz'in emriyle, ilk olarak Zührî tarafından yapıldı. En çok hadis rivayet eden sahâbî Ebû Hüreyre'dir. Müsned sahâbî adına, sünen ahkâm konularına göre düzenlenir.