Populasyon ve Komünite Ekolojisi

Ekolojinin Organizasyon Düzeyleri

Birey → popülasyon (aynı türün belirli alanda yaşayan bireyleri) → komünite (birlik; aynı alandaki farklı türlerin popülasyonları) → ekosistem (komünite + cansız çevre) → biyom (iklimle belirlenen büyük ekosistem grupları) → biyosfer.

Popülasyon Ekolojisi

• Popülasyon özellikleri: Büyüklük, yoğunluk (birim alandaki birey sayısı), dağılım (kümeli - en yaygın, düzenli/tekdüze - rekabetçi, rastgele), yaş yapısı (yaş piramitleri), eşey oranı, doğum ve ölüm oranları, göç.
• Popülasyon büyüklüğünün tahmini: Örnekleme (kuadrat yöntemi; bitkiler ve hareketsiz canlılar), yakala-işaretle-bırak yöntemi (N = M·C/R; M: ilk işaretlenen, C: ikinci yakalanan, R: ikinci yakalamadaki işaretli birey sayısı).
• Büyüme modelleri: Üstel (J eğrisi): Sınırsız kaynakta hızlı artış; dN/dt = rN. Lojistik (S eğrisi): Kaynak sınırlıyken büyüme yavaşlar ve taşıma kapasitesine (K) yaklaşır; dN/dt = rN(K − N)/K.
• Popülasyonu sınırlayan faktörler: Yoğunluğa bağlı (besin rekabeti, avlanma, hastalık, parazitlik; yoğunluk arttıkça etkisi artar) ve yoğunluktan bağımsız (iklim, doğal afetler, yangın).
• Yaşam stratejileri: r-stratejisi (çok sayıda yavru, az bakım, kısa ömür, kararsız ortamlar; böcekler, otsu bitkiler) ve K-stratejisi (az yavru, yoğun bakım, uzun ömür, kararlı ortamlar; fil, insan, ağaçlar).
• Hayatta kalma eğrileri: Tip I (ölümler yaşlılıkta; insan), Tip II (her yaşta eşit ölüm; bazı kuşlar), Tip III (erken yaşta yüksek ölüm; balıklar, istiridye).

Komünite Ekolojisi

• Türler arası ilişkiler:
  • Rekabet (−/−): Aynı kaynağı kullanan türler arasında. Rekabetçi dışlama ilkesi (Gause): Aynı ekolojik nişe sahip iki tür uzun süre bir arada yaşayamaz. Kaynak paylaşımı ve karakter ayrılması rekabeti azaltır.
  • Av-avcı (+/−): Popülasyonlar döngüsel dalgalanmalar gösterir (vaşak-tavşan). Savunma uyumları: kamuflaj, uyarıcı renklenme (aposematizm), taklitçilik (Batesian: zararsızın zararlıyı taklidi; Müllerian: zararlıların birbirine benzemesi).
  • Parazitlik (+/−): Konak zarar görür (bit, tenya, küsküt).
  • Mutualizm (+/+): İki taraf da yararlanır ve çoğunlukla zorunludur (liken: mantar + alg; mikoriza; baklagil-Rhizobium; termit-kamçılı).
  • Kommensalizm (+/0): Bir taraf yararlanır, diğeri etkilenmez (balina üzerindeki midye, köpekbalığı-vantuzlu balık).
  • Amensalizm (−/0): Bir tür zarar görür, diğeri etkilenmez (penisilin mantarının bakterileri engellemesi; ceviz ağacının allelopatisi).
• Ekolojik niş: Bir türün ekosistemdeki rolü ve kullandığı kaynakların bütünü ("mesleği"); habitat ise yaşadığı yerdir ("adresi"). Temel niş ve gerçekleşen niş.
• Tür çeşitliliği: Tür zenginliği (tür sayısı) ve tür eşitliği (bolluk dağılımı). Kilit taşı (anahtar) tür: Komünite yapısında bolluğuna göre orantısız büyük etkisi olan tür (deniz yıldızı, kurt). Baskın tür, istilacı (yabancı) tür.
• Ekolojik süksesyon (ardışıklık): Birincil süksesyon: Hiç toprak olmayan yerde (volkanik kaya, buzulun çekildiği alan); öncü türler liken ve karayosunları. İkincil süksesyon: Toprağı bulunan, bozulmuş alanda (yangın, terk edilmiş tarla); daha hızlıdır. Sonunda görece kararlı klimaks komünite oluşur.
• Ada biyocoğrafyası kuramı (MacArthur-Wilson): Ada büyüklüğü ve anakaraya uzaklık tür sayısını belirler.