Sermaye Bütçelemesi

Sermaye Bütçelemesinin Tanımı

Sermaye bütçelemesi, işletmenin uzun vadeli yatırım projelerinin (yeni tesis, makine, ürün hattı, yenileme) planlanması, değerlendirilmesi ve seçilmesi sürecidir. Uzun vadeli, büyük tutarlı ve geri dönüşü zor kararlar olduğu için işletmenin geleceğini belirler. Değerlendirmede nakit akışları (muhasebe kârı değil) esas alınır; yatırımın başlangıç maliyeti, işletme dönemindeki net nakit girişleri ve ekonomik ömür sonundaki hurda değer dikkate alınır.

Paranın Zaman Değerini Dikkate Almayan Yöntemler

• Geri ödeme süresi: Yatırım tutarının, projenin sağladığı nakit girişleriyle kaç yılda geri kazanılacağını gösterir. Basit ve likiditeyi ölçen bir yöntemdir; ancak paranın zaman değerini ve geri ödeme süresinden sonraki nakit akışlarını dikkate almaz. Daha kısa geri ödeme süreli proje tercih edilir.
• Ortalama (muhasebe) kârlılık oranı: Yıllık ortalama net kârın ortalama (veya başlangıç) yatırım tutarına oranı; muhasebe kârına dayanır ve zaman değerini dikkate almaz.

Paranın Zaman Değerini Dikkate Alan (İskontolu) Yöntemler

• Net bugünkü değer (NBD): Projenin gelecekteki net nakit girişlerinin, sermaye maliyeti (iskonto oranı) ile hesaplanan bugünkü değerleri toplamından başlangıç yatırım tutarının çıkarılmasıyla bulunur. NBD > 0 ise proje kabul edilir (işletme değerine katkı sağlar); NBD < 0 ise reddedilir. Birbirini dışlayan projelerde NBD'si en yüksek proje seçilir. Teorik olarak en doğru yöntem kabul edilir.
• İç verim (karlılık) oranı (İVO): Projenin net bugünkü değerini sıfıra eşitleyen iskonto oranıdır. İVO > sermaye maliyeti ise proje kabul edilir. Sorunları: geleneksel olmayan nakit akışlarında birden fazla İVO çıkabilir; ara nakit akışlarının İVO ile yeniden yatırıldığını varsayar. Bu nedenle düzeltilmiş İVO (MIRR) geliştirilmiştir. Birbirini dışlayan projelerde NBD ile İVO çelişirse NBD tercih edilir.
• Karlılık endeksi (fayda-maliyet oranı): Nakit girişlerinin bugünkü değerinin başlangıç yatırımına oranı. KE > 1 ise proje kabul edilir; sermaye kısıtı (tayınlaması) olduğunda projelerin sıralanmasında kullanılır.
• İskontolu geri ödeme süresi: Nakit girişlerinin bugünkü değerleriyle hesaplanan geri ödeme süresi.

Sermaye Maliyeti

Sermaye maliyeti, işletmenin kullandığı fonların maliyetidir ve yatırım projelerinden beklenen asgari getiri oranını belirler. Ağırlıklı ortalama sermaye maliyeti (AOSM), borç ve öz sermaye maliyetlerinin sermaye yapısındaki paylarıyla ağırlıklandırılmasıyla hesaplanır: AOSM = (B/V) × k_b × (1 − t) + (Ö/V) × k_ö. Borç maliyetinin vergi sonrası alınmasının nedeni faiz giderlerinin vergiden düşülmesidir (vergi kalkanı). Öz sermaye maliyeti Sermaye Varlıklarını Fiyatlama Modeli (CAPM) ile tahmin edilebilir: k_ö = r_f + β × (r_m − r_f) (r_f: risksiz faiz, β: sistematik risk, r_m: piyasa getirisi).

Risk Analizi

Yatırım projelerindeki belirsizliği değerlendirmek için duyarlılık analizi (bir değişkendeki değişmenin NBD'ye etkisi), senaryo analizi (iyimser, olası, kötümser), Monte Carlo simülasyonu, karar ağaçları, riske göre düzeltilmiş iskonto oranı ve başabaş analizi kullanılır. Sistematik risk (piyasa riski) çeşitlendirmeyle giderilemez; sistematik olmayan risk (firmaya özgü) çeşitlendirmeyle azaltılabilir.