Vatandaşlık ve İnsan Hakları

Vatandaşlık

Vatandaşlık, bireyi devlete hukuki ve siyasi bir bağla bağlayan statüdür. Türk vatandaşlığı doğumla (soy bağı esas; ayrıca Türkiye'de doğup vatansız kalacak çocuklar için doğum yeri) ya da sonradan (yetkili makam kararı, evlat edinme, seçme hakkı) kazanılır. Anayasa'nın 66. maddesine göre "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür."

• Etkin vatandaş: Haklarını bilen ve kullanan, sorumluluklarını yerine getiren, toplumsal sorunlara duyarlı, karar süreçlerine katılan, eleştirel düşünen, gönüllü çalışmalara katılan bireydir.
• Vatandaşlık sorumlulukları: Vergi ödemek, askerlik, oy kullanmak (hak ve ödev), kanunlara uymak, kamu malını korumak, çevreyi korumak, eğitim (ilköğretim zorunludur).
• Sivil toplum kuruluşları (STK): Dernek, vakıf, sendika, meslek odası gibi gönüllü, kâr amacı gütmeyen ve devletten bağımsız kuruluşlar; katılımcı demokrasinin önemli araçlarıdır. Örnekler: Türkiye Kızılay Derneği, TEMA, Türkiye Diyanet Vakfı, LÖSEV, Darüşşafaka.

İnsan Hakları

• Özellikleri: Doğuştan kazanılır, devredilemez, vazgeçilemez, dokunulmazdır, evrenseldir, herkes için eşittir. Haklar ancak kanunla ve anayasada belirtilen sebeplerle sınırlanabilir; özü dokunulamaz.
• Tarihsel gelişim: Hammurabi Kanunları, Medine Sözleşmesi, Magna Carta (1215), Haklar Dilekçesi (1628), Haklar Bildirgesi (İngiltere, 1689), Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776), İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi (Fransa, 1789), İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (BM, 10 Aralık 1948), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (1950; Türkiye 1954'te onayladı; denetim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi), Çocuk Hakları Sözleşmesi (BM, 1989; Türkiye 1995'te yürürlüğe koydu).
• Hakların sınıflandırılması (Jellinek'in statü teorisi): Negatif statü haklar (koruyucu haklar; kişi dokunulmazlığı, düşünce özgürlüğü, konut dokunulmazlığı - devletin karışmaması), pozitif statü haklar (isteme hakları; sosyal ve ekonomik haklar: eğitim, sağlık, sosyal güvenlik - devletin hizmet sunması), aktif statü haklar (katılma hakları; seçme-seçilme, siyasi parti kurma, dilekçe hakkı).
• Kuşaklara göre: Birinci kuşak (kişisel ve siyasi haklar), ikinci kuşak (ekonomik, sosyal ve kültürel haklar), üçüncü kuşak (dayanışma hakları: barış, sağlıklı çevre, gelişme hakkı).

Çocuk Hakları

Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin dört temel ilkesi: ayrımcılık yapmama, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı, katılım hakkı (çocuğun görüşlerine saygı). Sözleşmeye göre 18 yaşından küçük her birey çocuktur.

Hak İhlallerine Karşı Başvuru Yolları

• Yargı yolu (mahkemeler), Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru (2012'den itibaren), Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman), Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu, CİMER, iç hukuk yolları tüketildikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi.