Norm Denetimi

Norm Denetimi

Norm denetimi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun denetlenmesidir. Türkiye'de iki yolla yapılır: iptal davası (soyut norm denetimi) ve itiraz yolu (somut norm denetimi).

İptal Davası (Soyut Norm Denetimi, md. 150-151)

• Dava açabilecekler: Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki milletvekilleri.
• Süre: İptal davası açma hakkı, iptali istenen kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya İçtüzüğün Resmî Gazetede yayımlanmasından başlayarak altmış gün sonra düşer.
• Somut bir uyuşmazlık aranmaz; norm soyut olarak denetlenir.

Anayasa Değişikliklerinin Denetimi (md. 148)

Anayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetlenmesi; teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği yasağına uyulup uyulmadığı hususları ile sınırlıdır. Şekil bozukluğuna dayanan iptal davası, kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün içinde Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri tarafından açılabilir; def'i (itiraz) yoluyla ileri sürülemez. Kanunların şekil bakımından denetlenmesi ise son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususuyla sınırlıdır.

İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi, md. 152)

• Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, AYM'nin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.
• Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddi bulmazsa, bu iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır.
• AYM, işi kendisine gelişinden başlayarak beş ay içinde karara bağlar ve açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme, davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır; ancak AYM'nin kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.
• AYM'nin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.
• İtiraz yoluna yalnız davaya bakan mahkemeler başvurabilir; idari makamlar ve taraflar doğrudan başvuramaz.

Kararların Niteliği ve Etkisi (md. 153)

• AYM'nin kararları kesindir. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz.
• AYM bir kanun veya CBK'nın tamamını ya da bir hükmünü iptal ederken, kanun koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez.
• İptal edilen hükümler, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Gereken hâllerde AYM, iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir; bu tarih, kararın yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.
• İptal kararları geriye yürümez.
• AYM içtihadıyla, telafisi güç veya imkânsız zararların doğmasını önlemek için iptal davalarında yürürlüğün durdurulması kararı verebilmektedir.
• AYM, denetimde ilgilinin ileri sürdüğü gerekçelerle bağlı değildir; istem ile bağlı kalarak başka gerekçeyle de karar verebilir.