Yeni Çağ ve Çağdaş Felsefe

Rönesans ve Yeni Çağ (15. – 17. yy)

Rönesans ile birlikte insan ve doğa yeniden düşüncenin merkezine yerleşmiş (hümanizm), skolastik düşünceye karşı akıl ve deney öne çıkmıştır. Kopernik'in güneş merkezli evren modeli, Galileo ve Kepler'in çalışmaları, matbaanın yaygınlaşması yeni bir dünya görüşü doğurmuştur.

• Francis Bacon: Deneysel yöntemin ve tümevarımın savunucusu; Novum Organum; idoller öğretisi; “Bilgi güçtür.”
• René Descartes: Modern felsefenin kurucusu sayılır. Yöntemsel şüphe, “Düşünüyorum, öyleyse varım”, ruh-beden düalizmi, rasyonalizm; Yöntem Üzerine Konuşma.
• Spinoza: Panteizm (Tanrı ya da doğa); Etika.
• Leibniz: Monadlar öğretisi; “Mümkün dünyaların en iyisi.”
• Thomas Hobbes ve John Locke: Toplum sözleşmesi; Locke empirizm (tabula rasa) ve liberalizm.
• Machiavelli: Hükümdar; siyaseti ahlaktan ayırma.

Aydınlanma Çağı (18. yy)

Aklın rehberliğinde bilgi, özgürlük ve ilerleme idealleri öne çıkmıştır. Kant'ın ifadesiyle Aydınlanma, “insanın kendi suçu olan ergin olmayış durumundan kurtulmasıdır”; sloganı “Sapere aude” (Aklını kullanmaya cesaret et).

• David Hume: Empirizm, şüphecilik; nedenselliğin alışkanlık olduğu.
• George Berkeley: “Var olmak algılanmaktır.”
• Montesquieu (kuvvetler ayrılığı), Voltaire (din ve düşünce özgürlüğü, deizm), Rousseau (toplum sözleşmesi, genel irade; Emile ile eğitim felsefesi), Diderot ve Ansiklopedistler.
• Immanuel Kant: Kritisizm; Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi, Yargı Gücünün Eleştirisi. Ödev ahlakı ve kategorik buyruk.

19. Yüzyıl Felsefesi

• Hegel: Alman idealizmi; tarih mutlak tinin diyalektik (tez-antitez-sentez) gelişimidir.
• Karl Marx: Diyalektik ve tarihsel materyalizm; ekonomi toplumun alt yapısıdır; sınıf mücadelesi.
• Auguste Comte: Pozitivizm; üç hâl yasası; sosyolojinin kurucusu.
• John Stuart Mill ve Bentham: Faydacılık.
• Schopenhauer: Kötümserlik (pesimizm); dünya istencin tasarımıdır.
• Kierkegaard: Varoluşçuluğun öncüsü; bireyin inanç sıçraması.
• Nietzsche: Değerlerin yeniden değerlendirilmesi; “Tanrı öldü”; üstinsan; güç istenci.

20. Yüzyıl ve Çağdaş Felsefe

• Varoluşçuluk (egzistansiyalizm): İnsan önce var olur, sonra kendini özgür seçimleriyle tanımlar. Sartre (“Varoluş özden önce gelir”), Heidegger (Varlık ve Zaman), Camus (absürd), Jaspers.
• Fenomenoloji: Husserl; “şeylerin kendisine dönüş”, epoche.
• Pragmatizm: William James, John Dewey, Peirce.
• Analitik felsefe ve mantıkçı pozitivizm: Russell, Moore, Wittgenstein (Tractatus; “Hakkında konuşulamayan konusunda susmak gerekir”), Viyana Çevresi.
• Hayat felsefesi: Bergson (sezgi, élan vital).
• Bilim felsefesi: Popper (yanlışlanabilirlik), Kuhn (paradigma), Feyerabend.
• Frankfurt Okulu (eleştirel teori): Adorno, Horkheimer, Marcuse, Habermas (iletişimsel eylem).
• Postmodernizm: Büyük anlatılara kuşku; Lyotard, Foucault (iktidar-bilgi ilişkisi), Derrida (yapısöküm).

Türkiye'de Felsefe

Cumhuriyet döneminde Hilmi Ziya Ülken, Nusret Hızır, Macit Gökberk, Takiyettin Mengüşoğlu (felsefi antropoloji), Nermi Uygur, Ioanna Kuçuradi (değerler ve insan hakları felsefesi) gibi isimler felsefe çalışmalarına katkı sağlamıştır.

Sınav uyarısı: Modern felsefenin kurucusu Descartes'tır. “Sapere aude” Aydınlanma'nın sloganıdır (Kant). “Tanrı öldü” Nietzsche'nin, “Varoluş özden önce gelir” Sartre'ın sözüdür. Diyalektik idealizm Hegel'e, diyalektik materyalizm Marx'a aittir.