Faktör Piyasaları ve Genel Denge

Faktör Talebi

Üretim faktörlerine (emek, sermaye, toprak, girişimci) olan talep, bu faktörlerle üretilen mallara olan talepten türediği için türev taleptir. Firma bir faktörü, o faktörün marjinal ürün hasılatı (MRP = MP × MR) faktör fiyatına eşit oluncaya kadar istihdam eder. Tam rekabette MRP, marjinal ürün değerine (VMP = MP × P) eşittir. Emek için denge: VMP_L = w (ücret).

Faktör Gelirleri

• Ücret: Emeğin karşılığıdır. Emek arzı, ücret arttıkça belirli bir düzeye kadar artar; çok yüksek ücretlerde gelir etkisi ikame etkisini aştığı için azalabilir (geriye bükülen emek arz eğrisi). Sendikalar ve asgari ücret, emek piyasasında rekabetçi ücretin üstünde ücret oluşturabilir. Monopson piyasasında ücret ve istihdam, rekabetçi düzeyin altında kalır.
• Rant: Ricardo'ya göre toprağın verimlilik farklılıklarından doğan farklılık (diferansiyel) rantıdır; en verimsiz toprak rant getirmez. Ekonomik rant, bir faktörün aldığı ödemenin, onu mevcut kullanımda tutmak için gereken asgari ödemeyi (transfer kazancını) aşan kısmıdır. Arzı tam inelastik olan faktörün gelirinin tamamı ekonomik ranttır. Yarı rant (quasi rant, Marshall), kısa dönemde arzı sabit olan sermaye mallarının sağladığı geçici rant benzeri gelirdir.
• Faiz: Sermayenin kullanımının karşılığıdır. Klasiklere göre tasarruf ve yatırımın (ödünç verilebilir fonlar) dengesinde; Keynes'e göre para arzı ve likidite tercihiyle belirlenir.
• Kâr: Girişimcinin geliridir. Knight'a göre belirsizliğin (öngörülemeyen risklerin) üstlenilmesinin, Schumpeter'e göre yeniliklerin (innovasyon) karşılığıdır.

Genel Denge ve Etkinlik

• Kısmi denge (Marshall) tek bir piyasayı diğerlerini sabit kabul ederek inceler; genel denge (Walras) bütün piyasaların aynı anda dengede olduğu durumu ve piyasalar arası etkileşimleri inceler.
• Pareto etkinliği (optimalliği): Bir bireyin durumunu kötüleştirmeden başka bir bireyin durumunun iyileştirilemediği kaynak dağılımıdır. Edgeworth kutusunda sözleşme eğrisi Pareto etkin noktaları gösterir.
• Pareto etkinliğinin koşulları: Tüketimde etkinlik (bütün tüketiciler için MRS eşit), üretimde etkinlik (bütün üreticiler için MRTS eşit) ve üretim karmasında etkinlik (MRS = MRT, dönüşüm oranı).
• Refah iktisadının birinci temel teoremi: Tam rekabetçi piyasa dengesi Pareto etkindir. İkinci teorem: Uygun bir başlangıç dağılımıyla her Pareto etkin dağılıma rekabetçi piyasa ile ulaşılabilir.

Piyasa Başarısızlıkları

• Dışsallıklar: Bir ekonomik birimin faaliyetinin, piyasa fiyatına yansımayan biçimde başkalarını etkilemesidir. Negatif dışsallık (çevre kirliliği) aşırı üretime, pozitif dışsallık (aşılama, eğitim) yetersiz üretime yol açar. Çözümler: Pigou vergisi veya sübvansiyonu, düzenlemeler, mülkiyet haklarının tanımlanması. Coase teoremine göre mülkiyet hakları iyi tanımlanmış ve işlem maliyetleri düşükse taraflar pazarlıkla etkin sonuca ulaşır.
• Kamu malları: Tüketimde rakip olmayan ve dışlanamayan mallardır (milli savunma, deniz feneri); bedavacılık (free rider) sorunu nedeniyle piyasa tarafından yeterince üretilmez.
• Asimetrik bilgi: Ters seçim (sözleşme öncesi; Akerlof'un "limon piyasası" örneği) ve ahlaki tehlike (sözleşme sonrası davranış değişikliği; sigortalının özensiz davranması).
• Piyasa gücü (monopol) ve eksik rekabet.