Bütçe ve Bütçe İlkeleri

Bütçenin Tanımı

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'na göre bütçe, belirli bir dönemdeki gelir ve gider tahminleri ile bunların uygulanmasına ilişkin hususları gösteren ve usulüne uygun olarak yürürlüğe konulan belgedir. Bütçe hem bir tahmin hem de yürütmeye verilen bir izin (yetki) belgesidir. Anayasa md. 161'e göre Devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır.

Merkezi Yönetim Bütçesi

• Kapsam: Genel bütçeli idareler (Cumhurbaşkanlığı, bakanlıklar), özel bütçeli idareler (üniversiteler, Diyanet gibi belirli kamu kuruluşları) ve düzenleyici ve denetleyici kurumlar. Sosyal güvenlik kurumları ve mahallî idareler ayrı bütçelere sahiptir.
• Hazırlık: Cumhurbaşkanı, merkezi yönetim bütçe kanunu teklifini mali yılbaşından en az yetmiş beş gün önce TBMM'ye sunar (Strateji ve Bütçe Başkanlığı hazırlar).
• Görüşme: Teklif, Plan ve Bütçe Komisyonunda görüşülür (komisyon elli beş gün içinde kabul eder); Genel Kurulda mali yılbaşına kadar karara bağlanır. TBMM üyeleri, Genel Kurulda gider artırıcı veya gelir azaltıcı önerilerde bulunamaz.
• Kabul edilmemesi hâli: Bütçe kanunu süresinde yürürlüğe konulamazsa geçici bütçe kanunu çıkarılır; o da çıkarılamazsa yeni bütçe kabul edilinceye kadar bir önceki yıl bütçesi yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır.
• Denetim ve kesin hesap: Kesin hesap kanunu teklifi, mali yılın bitiminden itibaren en geç altı ay içinde TBMM'ye sunulur. Sayıştay, genel uygunluk bildirimini kesin hesap kanunu teklifinin sunulduğu tarihten itibaren yetmiş beş gün içinde TBMM'ye verir.

Bütçe İlkeleri

• Birlik: Bütün gelir ve giderlerin tek bir belgede toplanması.
• Genellik (gayrisafilik): Gelir ve giderlerin birbirinden mahsup edilmeden, brüt olarak bütçede gösterilmesi.
• Tümlük (evrensellik): Bütün kamu gelir ve giderlerinin bütçe kapsamında olması.
• Ademi tahsis: Belirli gelirlerin belirli giderlere ayrılmaması; bütün gelirlerin bir havuzda toplanarak bütün giderlerin karşılanması.
• Açıklık (şeffaflık): Bütçenin herkesçe anlaşılabilir ve izlenebilir olması.
• Önceden izin: Bütçenin uygulanmadan önce yasama organınca onaylanması.
• Yıllık olma (dönemsellik): Bütçenin belirli bir dönem (bir yıl) için yapılması; Türkiye'de mali yıl takvim yılıdır.
• Denklik: Gelirler ile giderlerin dengede olması (klasik ilke; Keynes sonrası esneklik kazanmıştır).
• Doğruluk ve ayrıntı (şartlandırma): Tahminlerin gerçekçi olması ve ödeneklerin ayrıntılı gösterilmesi.

Bütçe Sistemleri

Klasik kalem (geleneksel) bütçe, program bütçe (PPBS), sıfır tabanlı bütçe ve performans esaslı bütçe. Türkiye'de 5018 sayılı Kanunla stratejik plan ve performans esaslı bütçeleme benimsenmiş, analitik bütçe sınıflandırması (kurumsal, fonksiyonel, finansman tipi, ekonomik) uygulanmakta, 2021'den itibaren program bütçe yapısına geçilmiştir.