Osmanlı Anayasacılık Hareketleri

Anayasacılığın Başlangıcı

Osmanlı Devleti'nde anayasacılık hareketleri, padişahın mutlak yetkilerinin sınırlandırılması ve kişi hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınması çabalarıyla 19. yüzyılın başında başlamıştır.

Sened-i İttifak (1808)

• II. Mahmud döneminde, sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın girişimiyle padişah ile ayanlar arasında imzalanmıştır.
• Padişahın yetkilerini ilk kez sınırlayan belgedir; bu nedenle Türk anayasa tarihinin başlangıcı sayılır.
• Misak (sözleşme) niteliğindedir; İngiltere'deki Magna Carta'ya benzetilir.
• Halka değil, ayanlara haklar tanıdığı için demokratik bir belge değildir; uygulanamamıştır.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839)

• Abdülmecid döneminde Mustafa Reşid Paşa tarafından Gülhane Parkı'nda okunmuştur.
• Bütün tebaanın can, mal ve namus güvenliği güvence altına alınmış; vergilerin herkesin gelirine göre alınacağı, askerlik hizmetinin düzenleneceği, yargılanmadan ceza verilmeyeceği ilan edilmiştir.
• Kanun üstünlüğü ve kanun önünde eşitlik fikri ilk kez resmî olarak kabul edilmiştir.
• Padişahın tek taraflı iradesiyle ilan edildiği için ferman niteliğindedir.

Islahat Fermanı (1856)

• Kırım Savaşı sonrası Avrupa devletlerinin baskısıyla ilan edilmiştir.
• Gayrimüslimlere Müslümanlarla eşit haklar (memur olabilme, okul açabilme, mülk edinme, vergi eşitliği) tanınmıştır.
• Yabancılara Osmanlı ülkesinde mülk edinme hakkı verilmiştir.

Kanun-i Esasi (1876) ve I. Meşrutiyet

• II. Abdülhamid döneminde, Mithat Paşa başkanlığındaki komisyonca hazırlanarak ilan edilmiştir; ilk Osmanlı-Türk anayasasıdır.
• Meşruti monarşi getirmiştir: Padişahın yanında halkın temsilcilerinden oluşan bir meclis yer almıştır.
• Meclis-i Umumi iki kanatlıdır: Heyet-i Mebusan (halkın seçtiği) ve Heyet-i Ayan (padişahın atadığı).
• Egemenlik padişaha aittir; padişah kutsal ve sorumsuzdur. Padişahın meclisi açma-kapama yetkisi ve sürgün yetkisi (md. 113) vardır.
• Ferman niteliğinde, katı ve yazılı bir anayasadır.
• II. Abdülhamid, 93 Harbi (1877-78) gerekçesiyle meclisi 1878'de tatil etmiş; anayasa askıya alınmıştır.

II. Meşrutiyet (1908) ve 1909 Değişiklikleri

• İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla 1908'de Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe konulmuş ve meclis açılmıştır.
• 31 Mart Olayı'ndan sonra yapılan 1909 değişiklikleriyle padişahın yetkileri kısıtlanmış, hükümet meclise karşı sorumlu hâle getirilmiş, sürgün yetkisi kaldırılmış; böylece sistem parlamenter monarşiye yaklaşmıştır.
• Kişi hak ve özgürlükleri genişletilmiştir (toplanma ve dernek kurma hürriyeti).

Sınav uyarısı: Padişahın yetkilerini ilk sınırlayan belge Sened-i İttifak'tır (misak). Kanun önünde eşitlik ilk kez Tanzimat Fermanı'nda kabul edilmiştir. İlk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir; meşruti monarşi ve iki kanatlı meclis getirmiştir. 1909 değişiklikleri parlamenter sisteme yaklaştırmıştır.