Din ve Toplumsal Değişme

Din ve Toplumsal Değişme İlişkisi

Din ile toplumsal değişme arasındaki ilişki iki yönlüdür: Din, toplumsal değişmeyi başlatıcı, hızlandırıcı veya yön verici bir etken olabileceği gibi değişmeye direnç gösteren ve mevcut düzeni koruyan bir etken de olabilir. Ayrıca toplumsal değişme de dini anlayış, kurum ve uygulamaları dönüştürür.

Dinin Değiştirici ve Koruyucu Rolleri

• Dinin değiştirici rolü: İslam'ın Arap yarımadasında kabile toplumunu ümmet toplumuna dönüştürmesi; Weber'in Protestan ahlakının kapitalizmin gelişimine etkisi tezi; Latin Amerika'da kurtuluş teolojisinin toplumsal adalet talebi; ABD'de Martin Luther King önderliğindeki sivil haklar hareketi; dini kaynaklı reform ve uyanış hareketleri.
• Dinin koruyucu (muhafazakâr) rolü: Geleneksel değerlerin korunması, toplumsal düzenin meşrulaştırılması ve değişmeye karşı direnç. Marx bu yönü vurgulamıştır.
• Weber'e göre karizmatik önderler (peygamberler) toplumsal değişmenin güçlü kaynaklarıdır; karizma zamanla rutinleşerek kurumsallaşır.

Sekülerleşme

• Sekülerleşme, dinin toplumsal kurumlar, toplumsal yaşam ve bireyin bilinci üzerindeki etkisinin azalması sürecidir. Laiklik ise din ve devlet işlerinin ayrılmasını ifade eden hukuki ve siyasi bir ilkedir; sekülerleşme daha geniş, sosyolojik bir süreçtir.
• Bryan Wilson: Sekülerleşmeyi dini düşünce, uygulama ve kurumların toplumsal önemini yitirmesi olarak tanımlamıştır.
• Larry Shiner sekülerleşmenin altı anlamını sıralamıştır: dinin gerilemesi, dünyaya uyum, toplumun dinden kopması, dini inanç ve kurumların dünyevileşmesi, dünyanın kutsallıktan arındırılması ve kutsal toplumdan seküler topluma geçiş.
• Karel Dobbelaere, sekülerleşmeyi toplumsal (makro), kurumsal (orta) ve bireysel (mikro) düzeylerde incelemiştir.
• José Casanova: Modern Dünyada Kamusal Dinler (1994) eserinde sekülerleşmenin farklılaşma, dinin gerilemesi ve dinin özelleşmesi boyutlarını ayırmış; dinin kamusal alana geri döndüğünü göstermiştir.
• Sekülerleşme tezinin eleştirisi: Dinin dünyanın birçok yerinde canlılığını koruması ve yeni dini hareketlerin ortaya çıkması üzerine Peter Berger desekülerleşmeden söz etmiştir. Rodney Stark da sekülerleşme tezinin yanlış olduğunu savunmuştur.

Modernleşme, Kentleşme ve Göç

• Modernleşme, sanayileşme, kentleşme, rasyonelleşme ve bireyselleşme süreçlerini kapsar; geleneksel dindarlığı dönüştürmüştür. Bireyselleşmiş din ve dindarlık biçimleri ortaya çıkmıştır.
• Kentleşme ve göç, geleneksel cemaat bağlarını zayıflatırken yeni dini dayanışma ağlarının (dernekler, vakıflar, cemaatler) ortaya çıkmasına yol açmıştır.
• Küreselleşme, dini çoğulculuğu artırmış; aynı zamanda dini kimliklerin yeniden canlanmasına ve köktenci akımlara da zemin hazırlamıştır.
• Yeni dini hareketler: 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan, geleneksel dinlerden farklı yeni dini gruplar (Yeni Çağ hareketleri, Moonculuk, Scientology vb.).
• Köktencilik (fundamentalizm): Terim, 20. yüzyıl başında ABD'deki Protestan hareketten doğmuştur; dinin temel ilkelerine dönüşü ve modernizme karşı tepkiyi ifade eder.
• Dinde yenilenme hareketleri: İslam dünyasında ihya, ıslah ve tecdid hareketleri (Cemaleddin Afgani, Muhammed Abduh); dinin modern dünyayla uyumlu yorumlanması çabaları.

Türkiye'de Din ve Toplumsal Değişme

Cumhuriyetle birlikte laiklik ilkesi doğrultusunda halifeliğin kaldırılması (1924), Şer'iyye ve Evkaf Vekaletinin kaldırılıp Diyanet İşleri Başkanlığı'nın kurulması (1924), Tevhid-i Tedrisat (1924) ve tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925) gibi düzenlemeler yapılmıştır. Çok partili dönemle birlikte din eğitimi ve dini hayatta yeniden canlanma görülmüştür. Kentleşme ve göç Türkiye'de dindarlık biçimlerini çeşitlendirmiştir.