İdari İşlem Türleri

Düzenleyici ve Birel İşlemler

• Düzenleyici işlemler: Genel, soyut, objektif ve sürekli kurallar koyan işlemlerdir: Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler, genelgeler, tebliğler. Belirli kişilere değil herkese yöneliktir.
• Birel (bireysel) işlemler: Belirli bir kişi veya durum hakkında yapılan, kişisel ve somut işlemlerdir: atama, disiplin cezası, ruhsat verme, kamulaştırma kararı.
• Koşul işlemler: Kişiyi önceden var olan genel ve objektif bir hukuki duruma sokan işlemlerdir: memur olarak atama (kişi atamayla 657 sayılı Kanun'un statüsüne girer), vatandaşlığa alınma.

Basit, Kollektif, Karma ve Birleşme Yoluyla Oluşan İşlemler

• Basit işlem: Tek bir idari makamın iradesiyle oluşan işlem.
• Kollektif (kolektif) işlem: Aynı amaca yönelik birden fazla iradenin birleşmesiyle oluşan, iradelerin aynı makamın parçası olmadığı işlem.
• Kurul işlemi: Bir kurulun (encümen, belediye meclisi) iradesinin toplantıda oluşmasıyla yapılan işlem.
• Birleşme yoluyla oluşan işlem (karma/ortak işlem): Farklı makamların iradelerinin birleşmesiyle oluşan işlemler; ör. ortak kararname, müşterek imzalı atama kararları.
• Ardışık (zincir) işlemler: Birbirini izleyen işlemler sonucunda nihai işlemin oluşması; ör. kamulaştırma süreci.

Kesin ve Kesin Olmayan İşlemler

• Kesin (icrai) işlem: Tek başına hukuki sonuç doğuran, uygulanabilir işlemdir; iptal davasına konu olabilir.
• Hazırlık işlemleri: Kesin işlem öncesi yapılan görüş, öneri, inceleme raporları; tek başına dava konusu olamaz.
• Onaya tabi işlemler: Onaylanıncaya kadar kesinleşmez.
• İç düzen işlemleri: İdarenin iç işleyişine ilişkin, bireyler üzerinde doğrudan etkisi olmayan işlemler (genelgelerin bir kısmı, hizmet içi talimatlar); kural olarak dava konusu edilemez.

Açık ve Zımni İşlemler

• Açık işlem: İdarenin iradesini yazılı veya sözlü olarak açıkça ortaya koyduğu işlem.
• Zımni (örtülü) işlem: İdarenin bir başvuruya kanunda belirtilen süre içinde cevap vermemesi hâlinde istemin reddedilmiş sayılması. İYUK md. 10'a göre ilgililer, idareye başvurduktan sonra 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (zımni ret).

Sakat İşlemler ve Yokluk

• Hukuka aykırı (sakat) işlem: Unsurlarından birinde hukuka aykırılık bulunan işlem; iptal edilinceye kadar geçerli sayılır ve uygulanır.
• Yok hükmündeki işlem: Sakatlığı çok ağır ve açık olan işlem (yetki gaspı, ağır şekil eksikliği); hiç doğmamış sayılır, her zaman ileri sürülebilir, dava açma süresine bağlı değildir.

İdari İşlemlerin Sona Ermesi

• Geri alma: İdarenin hukuka aykırı bir işlemi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırması; kural olarak dava açma süresi içinde yapılabilir.
• Kaldırma (ilga): İşlemin ileriye etkili olarak ortadan kaldırılması.
• Değiştirme, iptal kararıyla ortadan kalkma, işlemin konusunun ortadan kalkması, sürenin sona ermesi.

Sınav uyarısı: Yönetmelik düzenleyici, atama birel ve aynı zamanda koşul işlemdir. 30 gün içinde cevap verilmeyen başvuru zımni retle reddedilmiş sayılır. Hazırlık ve iç düzen işlemleri dava konusu olmaz. Geri alma geçmişe, kaldırma ileriye etkilidir.