Canlı Âlemleri

Domain ve Âlem Sistemi

Carl Woese'nin üç domain sistemine göre canlılar Bakteriler (Bacteria), Arkeler (Archaea) ve Ökaryotlar (Eukarya) olarak ayrılır. Ökaryotlar âlem düzeyinde Protista, Mantarlar (Fungi), Bitkiler (Plantae) ve Hayvanlar (Animalia) olarak sınıflandırılır. Virüsler hücresel yapıda olmadıkları için bu sistemde yer almaz.

Bakteriler

• Prokaryot, tek hücreli; hücre duvarında peptidoglikan; halkasal DNA ve plazmitler; 70S ribozom. Şekillerine göre kok (yuvarlak), basil (çubuk), spiril (sarmal), vibriyo (virgül).
• Gram boyama: Gram pozitif (kalın peptidoglikan, mor) ve Gram negatif (ince peptidoglikan + dış zar, pembe).
• Beslenme: Fotoototrof (siyanobakteriler; oksijenli fotosentez, ilk atmosferik O₂'nin kaynağı), kemoototrof (nitrifikasyon bakterileri), heterotrof (saprofit/çürükçül, parazit, mutualist).
• Üreme ve çeşitlilik: İkiye bölünme (eşeysiz); genetik çeşitlilik konjugasyon (pilus ile DNA aktarımı), transformasyon (çevreden DNA alma) ve transdüksiyon (virüs aracılı aktarım) ile sağlanır. Olumsuz koşullarda endospor oluşturabilirler.
• Yararları: Azot döngüsü, ayrıştırma, fermantasyon ürünleri (yoğurt, peynir), bağırsak florası, biyoteknoloji. Zararları: Hastalıklar (tüberküloz, kolera, şarbon, tetanoz). Antibiyotik direnci önemli bir sağlık sorunudur.

Arkeler

Prokaryot; hücre duvarında peptidoglikan yoktur; zar lipitleri farklıdır (eter bağlı); bazı özellikleri (histon benzeri proteinler, RNA polimeraz) ökaryotlara benzer. Çoğu aşırı ortamlarda yaşar: termofiller (sıcak kaynaklar), halofiller (aşırı tuzlu göller), metanojenler (oksijensiz ortamda metan üretir; bataklık, sindirim kanalı).

Protista (Protistler)

• Ökaryot, çoğu tek hücreli; bitki, hayvan ve mantar olmayan ökaryotların toplandığı, akrabalık bakımından heterojen âlem.
• Hayvansı protistler (protozoonlar): Kamçılılar (Trypanosoma: uyku hastalığı; Giardia), yalancı ayaklılar (amip), silliler (paramesyum; iki tip çekirdek, konjugasyon), sporlular (Plasmodium: sıtma; Anopheles sivrisineğiyle bulaşır).
• Bitkimsi protistler (algler): Öglena (hem ototrof hem heterotrof), diatomlar (silis kabuklu), dinoflagellatlar (kırmızı gel-git), kırmızı ve kahverengi algler (deniz yosunları). Okyanuslarda fotosentezin büyük kısmını gerçekleştirirler.
• Mantar benzeri protistler: Cıvık mantarlar, su küfleri (patates mildiyösü; İrlanda kıtlığı).

Mantarlar (Fungi)

• Ökaryot, heterotrof (emme yoluyla beslenir; sindirim enzimlerini dışarı salgılar), hücre duvarında kitin, depo karbonhidratı glikojen. Vücutları hif ve misel (hif ağı); bira mayası tek hücrelidir.
• Sporla (eşeyli ve eşeysiz) ürerler; tomurcuklanma (maya).
• Gruplar: Zigotlu mantarlar (ekmek küfü), keseli mantarlar (askomisetler; maya, Penicillium), şapkalı mantarlar (bazidiyomisetler).
• Ekolojik önem: Ayrıştırıcı; likenlerde algle, mikorizada bitki kökleriyle mutualizm. Ekonomik önem: Ekmek ve alkol fermantasyonu, peynir, antibiyotik (penisilin - Fleming). Zararları: Bitki hastalıkları, mantar enfeksiyonları, aflatoksin, zehirli şapkalı mantarlar.

Bitkiler (Plantae)

• Çok hücreli, ototrof, selüloz hücre duvarlı; depo karbonhidratı nişasta; döl almaşı görülür.
• Tohumsuz damarsız: Karayosunları (gametofit baskın; iletim demeti yok, nemli ortam, döllenme için su gerekir).
• Tohumsuz damarlı: Eğrelti otları, at kuyrukları (sporofit baskın; sporla üreme).
• Tohumlu bitkiler: Açık tohumlular (çam, köknar, ardıç; tohum taslağı açıkta, kozalak; çoğu iğne yapraklı) ve kapalı tohumlular (çiçekli bitkiler; tohum meyve içinde; çift döllenme; tek çenekliler ve çift çenekliler).

Hayvanlar (Animalia)

• Çok hücreli, heterotrof, hücre duvarı yok, depo karbonhidratı glikojen; çoğu hareketli.
• Omurgasızlar: Süngerler (gerçek doku yok), sölenterler/knidliler (iki tabakalı, radyal simetri, knidosit; denizanası, mercan), yassı solucanlar (planarya, tenya; bilateral simetri), yuvarlak solucanlar (askaris), halkalı solucanlar (toprak solucanı, sülük; segmentli, kapalı dolaşım), yumuşakçalar (salyangoz, midye, ahtapot), eklem bacaklılar (en kalabalık şube; böcekler, örümcekler, kabuklular; kitin dış iskelet, açık dolaşım), derisi dikenliler (deniz yıldızı; ikincil ağızlılar).
• Kordalılar: Notokord, sırt sinir kordonu, yutak yarıkları. Omurgalılar: Balıklar (kıkırdaklı ve kemikli), iki yaşamlılar (kurbağa; başkalaşım, deri solunumu), sürüngenler (amniyotlu yumurta, pullu deri), kuşlar (tüy, içi boş kemikler, sabit vücut sıcaklığı), memeliler (kıl, süt bezleri, diyafram, sabit vücut sıcaklığı; yumurtlayan memeliler, keseliler, plasentalılar).

Virüsler

Hücresel yapıda değildir; protein kılıf (kapsit) ve tek tip nükleik asit (DNA ya da RNA) içerir; yalnız canlı hücre içinde çoğalabilir (zorunlu hücre içi parazit); metabolizmaları yoktur; kristalleşebilir. Litik ve lizojenik döngüler; bakteriyofajlar; retrovirüsler (HIV; ters transkriptaz). Aşılar ve antiviral ilaçlarla mücadele edilir; antibiyotikler virüslere etkisizdir.