Yahudilik ve Hristiyanlık

Yahudilik

Yahudilik, yaşayan en eski tek tanrılı dindir ve millî bir din özelliği taşır; Yahudi anneden doğan Yahudi sayılır. Tarihi Hz. İbrâhim, Hz. İshak ve Hz. Ya'kûb'a (İsrâil) dayanır; din Hz. Mûsâ ile şekillenmiştir. Tanrı'nın özel adı Yahve'dir. Seçilmiş millet ve vaat edilmiş topraklar inancı, Tanrı ile İsrâiloğulları arasındaki ahit düşüncesine dayanır.

• Kutsal kitap: Tanah üç bölümdür: Tora (Tevrat: Tekvin, Çıkış, Levililer, Sayılar, Tesniye), Neviim (Peygamberler) ve Ketuvim (Kitaplar). Sözlü geleneği Talmud oluşturur: Mişna ve onun şerhi Gemara.
• On Emir: Hz. Mûsâ'ya Sînâ dağında verilen temel emirler.
• İbadet: İbadet yeri sinagog (havra), din adamı hahamdır. Günde üç vakit dua edilir. Haftalık kutsal gün Şabat (cumartesi)'tır; çalışmak yasaktır.
• Bayramlar: Pesah (Mısır'dan çıkış), Şavuot (Tevrat'ın verilişi), Sukkot (çardaklar), Roş-Aşana (yılbaşı), Yom Kippur (kefaret günü, oruç), Hanuka, Purim.
• Diğer: Sünnet ahdin işaretidir. Yiyecek kurallarına uygun olana koşer denir. Bir Mesih beklenir. Semboller: Menora (yedi kollu şamdan), Davud yıldızı. Kutsal mekân: Kudüs'teki Ağlama Duvarı.
• Mezhepler: Tarihte Ferîsîler, Sadûkīler, Essenîler; sözlü geleneği reddeden Karâîlik; günümüzde Ortodoks, Muhafazakâr ve Reformist Yahudilik. Mistik geleneği Kabala'dır.

Hristiyanlık

Hz. Îsâ'nın tebliğine dayanan, sonradan Pavlus'un yorumlarıyla şekillenen evrensel bir dindir. Hz. Îsâ'nın on iki yardımcısına havârî denir.

• Temel inançlar: Teslîs (Baba, Oğul, Kutsal Ruh); Îsâ'nın tanrının oğlu olduğu ve insanlığın aslî günahına kefaret olarak çarmıha gerildiği, ardından dirildiği inancı.
• Kutsal kitap: Kitâb-ı Mukaddes; Eski Ahit ve Yeni Ahit'ten oluşur. Yeni Ahit'te dört İncil (Matta, Markos, Luka, Yuhanna), Resullerin İşleri, mektuplar ve Vahiy bulunur. İlk üç İncil'e sinoptik İnciller denir.
• Konsiller: İznik Konsili (325)'nde Îsâ'nın tanrılığı kabul edilmiş, bunu reddeden Arius mahkûm edilmiştir. Kadıköy Konsili (451) Îsâ'nın iki tabiatını karara bağlamıştır.
• Sakramentler: Katolik ve Ortodokslarda yedidir: vaftiz, kuvvetlendirme (konfirmasyon), evharistiya (ekmek-şarap ayini), günah itirafı (tövbe), evlilik, ruhbanlık, hasta yağlama. Protestanlar yalnız vaftiz ve evharistiyayı kabul eder.
• İbadet ve bayramlar: İbadet yeri kilise, kutsal gün pazardır. Noel (Îsâ'nın doğumu), Paskalya (dirilişi), Pentekost (Kutsal Ruh'un inişi).

Hristiyan Mezhepleri

• Katoliklik: Ruhani lideri Papa, merkezi Vatikan'dır. Papa'nın yanılmazlığı kabul edilir; Kutsal Ruh'un Baba ve Oğul'dan çıktığına inanılır.
• Ortodoksluk: 1054'te Katoliklikten ayrılmıştır. Millî kiliseler hâlinde örgütlenir; ruhani liderleri patriktir. Kutsal Ruh yalnız Baba'dan çıkar.
• Protestanlık: 1517'de Martin Luther'in Katolik Kilisesi'ne karşı başlattığı reform hareketiyle doğmuştur. Yalnızca Kitâb-ı Mukaddes'i otorite kabul eder; Papa'yı, ruhban sınıfının aracılığını ve azizler kültünü reddeder. Kalvinizm ve Anglikanizm bu çerçevede gelişmiştir.

Sınav uyarısı: Tanah: Tora, Neviim, Ketuvim; Talmud: Mişna ve Gemara. İznik Konsili 325, Katolik-Ortodoks ayrılığı 1054, Protestanlık 1517'dir. Yom Kippur kefaret günü, Paskalya diriliş bayramıdır.