Cumhuriyet Dönemi İktisat Politikaları

1923-1929: Liberal Dönem

• İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat - 4 Mart 1923): Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerinin katılımıyla toplanmış; Misak-ı İktisadi ilan edilmiştir. Özel teşebbüsün desteklenmesi, yabancı sermayeye yasalara uymak şartıyla izin verilmesi, yerli malı kullanımı ve tekellerden kaçınılması gibi ilkeler benimsenmiştir.
• Kurumlar: Türkiye İş Bankası (1924), Sanayi ve Maadin Bankası (1925), Ziraat Bankasının yeniden düzenlenmesi.
• Aşar vergisinin kaldırılması (1925): Köylü üzerindeki ağır vergi yükü kaldırılmıştır.
• Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Özel sanayi yatırımlarına gümrük muafiyeti, arsa tahsisi gibi teşvikler sağlanmıştır.
• Lozan Antlaşması'nın gümrük tarifelerini 1929'a kadar dondurması nedeniyle koruma politikası uygulanamamıştır. Osmanlı borçları yeniden yapılandırılmıştır (1928).

1930-1939: Devletçilik Dönemi

• 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve özel sermayenin yetersizliği karşısında devletçilik benimsenmiş, 1937'de Anayasaya girmiştir.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 1930'da kurulmuş, 1931'de faaliyete başlamıştır. Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu (1930) çıkarılmıştır.
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938): Dokuma, demir-çelik, kâğıt, cam, kimya gibi temel sanayilere devlet yatırımları; Sovyetler Birliği'nden teknik ve kredi desteği alınmıştır. İkinci plan savaş nedeniyle uygulanamamıştır.
• KİT'ler: Sümerbank (1933, sanayi), Etibank (1935, madencilik ve enerji), Denizcilik Bankası; Karabük Demir-Çelik fabrikaları.
• Demiryollarının millileştirilmesi ve yabancı şirketlerin satın alınması.

1939-1950: Savaş Ekonomisi ve Geçiş

• Milli Korunma Kanunu (1940): Devlete fiyatları belirleme, üretime el koyma gibi olağanüstü yetkiler vermiştir.
• Varlık Vergisi (1942) ve Toprak Mahsulleri Vergisi (1943) savaş dönemi finansman araçları olmuştur.
• 1946 devalüasyonu ve Marshall Planı yardımlarıyla (1948) dışa açılma başlamıştır. Türkiye 1947'de IMF ve Dünya Bankasına üye olmuştur.

1950-1960: Demokrat Parti Dönemi

Tarımda makineleşme, karayolu yatırımları, özel sektörün teşviki ve dışa açılma politikaları uygulanmış; dönemin sonunda dış borç ve enflasyon sorunları sonucu 1958 devalüasyonu ve istikrar programı uygulanmıştır.

1960-1980: Planlı Dönem

Devlet Planlama Teşkilatı (DPT, 1960) kurulmuş, 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları uygulanmıştır. İthal ikameci sanayileşme stratejisi benimsenmiştir. 1970'lerin sonunda petrol krizleri, döviz darboğazı ve yüksek enflasyon yaşanmıştır.

1980 Sonrası Dönüşüm

• 24 Ocak 1980 kararları: İthal ikameci modelden ihracata dayalı büyümeye ve serbest piyasa ekonomisine geçiş; fiyat kontrollerinin kaldırılması, devalüasyon, ihracat teşvikleri.
• 1989 – 32 sayılı Karar: Sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi ve Türk parasının konvertibilitesi.
• 1994 krizi ve 5 Nisan 1994 kararları; 1 Ocak 1996 Gümrük Birliği; 1999 IMF stand-by anlaşması ve kur çıpasına dayalı program.
• Kasım 2000 ve Şubat 2001 krizleri: Bankacılık krizi ve sabit kur sisteminin çöküşü; Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı, dalgalı kur, Merkez Bankası bağımsızlığı, BDDK'nın etkinleştirilmesi.
• 2005'te paradan altı sıfır atılarak Yeni Türk Lirasına geçilmiş, 2009'da para birimi yeniden Türk lirası adını almıştır.