İnorganik ve Organik Bileşikler

Canlıların Yapısındaki Bileşikler

Canlıların yapısında en çok bulunan elementler C, H, O, N'dir. Bileşikler inorganik (dışarıdan hazır alınabilen, canlılar tarafından sentezlenmesi gerekmeyen) ve organik (canlılar tarafından sentezlenen, karbon iskeletli) olarak ikiye ayrılır.

İnorganik Bileşikler

• Su: Hücrenin en bol bileşiğidir. İyi bir çözücüdür; maddelerin taşınmasını, kimyasal tepkimelerin gerçekleşmesini sağlar. Öz ısısının yüksek olması vücut sıcaklığının dengelenmesine yardım eder. Terleme ile vücudu serinletir.
• Mineraller: Kalsiyum (kemik-diş, kas kasılması, kanın pıhtılaşması), demir (hemoglobin), iyot (tiroit hormonu), sodyum-potasyum (sinir iletimi, su dengesi), fosfor (ATP, DNA, kemik), magnezyum (klorofil).
• Asit, baz ve tuzlar: Vücut sıvılarının pH dengesini düzenler; tampon sistemler pH'ın sabit kalmasını sağlar.
• Vitaminler organik olmasına rağmen dışarıdan alınır; düzenleyici görevleri vardır.

Organik Bileşikler

• Karbonhidratlar: C, H, O içerir. Birincil enerji kaynağıdır. Monosakkaritler: glikoz, fruktoz, galaktoz; beş karbonlu riboz ve deoksiriboz (nükleik asitlerde). Disakkaritler: maltoz (glikoz+glikoz), sükroz (glikoz+fruktoz), laktoz (glikoz+galaktoz). Polisakkaritler: nişasta (bitkilerde depo), glikojen (hayvanlarda karaciğer ve kasta depo), selüloz (bitki hücre çeperi), kitin (böcek dış iskeleti, mantar çeperi). Birleşmede su açığa çıkar (dehidrasyon sentezi), parçalanmada su harcanır (hidroliz).
• Lipitler (yağlar): Suda çözünmez. Gliserol ve yağ asitlerinden oluşur. Yedek enerji kaynağıdır; ısı yalıtımı ve organları koruma sağlar. Fosfolipitler hücre zarının temel yapısıdır; steroitler (kolesterol, bazı hormonlar) da lipittir.
• Proteinler: Amino asitlerin peptit bağlarıyla birleşmesiyle oluşur. 20 çeşit amino asit vardır. Yapıcı-onarıcıdır; enzim, hormon, antikor, hemoglobin gibi yapılara katılır. Yüksek sıcaklık ve aşırı pH proteinin yapısını bozar (denatürasyon).
• Enzimler: Protein yapılı biyolojik katalizörlerdir; tepkimeyi hızlandırır, tepkimeden değişmeden çıkar ve tekrar kullanılabilir. Substrata özgüdür (anahtar-kilit modeli). Sıcaklık, pH, enzim ve substrat derişimi enzim etkinliğini etkiler.
• Nükleik asitler: Nükleotitlerden oluşur (fosfat + beş karbonlu şeker + organik baz). DNA: deoksiriboz şekeri, A-T-G-C bazları, çift zincirli (A=T, G≡C), kalıtım bilgisini taşır. RNA: riboz şekeri, A-U-G-C bazları, tek zincirli, protein sentezinde görevlidir.
• ATP: Hücrenin enerji molekülüdür (adenin + riboz + 3 fosfat).

Sınav uyarısı: Birleşme tepkimesinde su açığa çıkar, hidrolizde su harcanır. Glikojen hayvanlarda, nişasta bitkilerde depo karbonhidrattır. DNA'da timin, RNA'da urasil bulunur. Enzimler protein yapılıdır ve substrata özgüdür.