Endülüs ve Türk-İslam Devletleri

Endülüs

• Fetih (711): Târık b. Ziyâd ve Mûsâ b. Nusayr komutasındaki Emevî orduları İspanya'yı fethetti. Müslümanların İspanya'daki hâkimiyet alanına Endülüs denir.
• Endülüs Emevî Devleti (756–1031): Abbâsî ihtilalinden kurtulan Emevî şehzadesi I. Abdurrahman tarafından kuruldu; başkenti Kurtuba'dır. III. Abdurrahman 929'da halife unvanını aldı. Kurtuba Ulu Camii ve Medînetüzzehrâ dönemin eserleridir.
• Mülûkü't-tavâif: Devletin parçalanmasıyla ortaya çıkan küçük emirlikler dönemi.
• Murâbıtlar ve Muvahhidler: Kuzey Afrika'dan gelerek Endülüs'e hâkim olan hanedanlar.
• Benî Ahmer (Nasrîler, 1238–1492): Endülüs'teki son İslam devleti; başkenti Gırnata. Elhamra Sarayı onların eseridir. 1492'de Gırnata'nın düşmesiyle Endülüs'teki İslam hâkimiyeti sona erdi.

Endülüs, İslam ilim ve kültürünün Avrupa'ya geçişinde köprü olmuştur. Yetişen âlimler: İbn Rüşd (felsefe), İbn Hazm (fıkıh, Zâhirî mezhebi), Kurtubî (tefsir), İbn Abdilber (hadis), Zehrâvî (cerrahi), İbn Tufeyl, Şâtıbî, Muhyiddin İbnü'l-Arabî.

Türklerin İslam'ı Kabulü

Türkler ile Müslümanlar arasındaki ilişkiler Hz. Ömer dönemindeki fetihlerle başladı. Emevîlerin sert politikası İslamlaşmayı yavaşlattı; Talas Savaşı (751) ve Abbâsîlerin ılımlı tutumu süreci hızlandırdı.

İlk Müslüman Türk Devletleri

• İtil (Volga) Bulgar Devleti: İslam'ı devlet olarak kabul eden ilk Türk devleti. Almış Han döneminde Abbâsî halifesinin gönderdiği heyette yer alan İbn Fadlân seyahatnamesiyle tanınır.
• Tolunoğulları (868–905): Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti. Ardından İhşîdîler kuruldu.
• Karahanlılar (840–1212): Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti. Satuk Buğra Han İslam'ı kabul ederek Abdülkerim adını aldı. Dönemin eserleri: Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig; Kâşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugāti't-Türk; Edip Ahmed Yüknekî, Atebetü'l-Hakāyık; Ahmed Yesevî, Dîvân-ı Hikmet.
• Gazneliler (963–1187): Gazneli Mahmud “sultan” unvanını kullanan ilk hükümdardır; Hindistan'a on yedi sefer düzenleyerek İslam'ın bölgede yayılmasını sağladı.

Büyük Selçuklu Devleti (1040–1157)

• Dandanakan Savaşı (1040) ile Gaznelilere karşı kazanılan zaferle kuruldu; kurucuları Tuğrul ve Çağrı beylerdir.
• Tuğrul Bey 1055'te Bağdat'a girerek Abbâsî halifesini Büveyhîlerden kurtardı; “Doğunun ve Batının Sultanı” unvanını aldı.
• Alparslan, Malazgirt Zaferi (1071) ile Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı.
• Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Vezir Nizâmülmülk, Şiî-Bâtınî propagandaya karşı Nizâmiye Medreseleri'ni kurdu ve Siyâsetnâme'yi yazdı. Gazzâlî Bağdat Nizâmiye Medresesi'nde müderrislik yaptı.

Diğer Türk-İslam Devletleri

• Eyyûbîler: Selâhaddîn-i Eyyûbî, Fâtımîlere son verdi; Hıttîn Savaşı (1187) ile Haçlıları yenerek Kudüs'ü geri aldı.
• Memlükler: Ayn Câlût Savaşı (1260) ile Moğolları ilk kez durdurdular; Abbâsî halifeliğini Kahire'de himaye ettiler.
• Anadolu Selçukluları: Süleyman Şah tarafından İznik merkezli kuruldu; Miryokefalon (1176) ile Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
• Osmanlılar: 1517'de Mısır'ın fethiyle hilafet Osmanlılara geçti.

Sınav uyarısı: İslam'ı ilk kabul eden Türk devleti İtil Bulgarları; Orta Asya'da ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılar; Mısır'da ilk Türk-İslam devleti Tolunoğulları'dır. Endülüs 711'de fethedildi, 1492'de düştü.