İslam Sanatları

İslam Sanatlarının Genel Özellikleri

İslam sanatı, tevhid inancının etkisiyle soyutlamaya yönelmiş; canlı tasvirinden genellikle kaçınılmış, bunun yerine yazı (hat), geometrik desenler ve bitkisel motifler (arabesk/rumi) öne çıkmıştır. Sonsuzluk fikrini yansıtan tekrar eden desenler, işlevsellik ve dini mekânlarla bütünleşme temel özelliklerdir.

Mimari

• İlk eserler: Mescid-i Nebevi (Medine), Kubbetü's-Sahre (Kudüs, Emevi halifesi Abdülmelik, 691; İslam mimarisinin günümüze ulaşan en eski anıtsal yapısı), Emevi Camii (Şam, I. Velid).
• Abbasiler: Samarra Ulu Camii ve sarmal minaresi (Melviye). Endülüs: Kurtuba Ulu Camii ve Elhamra Sarayı (Gırnata, Nasriler).
• Selçuklular: Dört eyvanlı plan, kümbet, kervansaray (Sultan Hanı) ve taç kapılar. Anadolu Selçuklu eserleri: Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (UNESCO Dünya Mirası), Konya Alaeddin Camii, Sivas Gök Medrese, Erzurum Çifte Minareli Medrese.
• Osmanlı: Erken dönemde Bursa Yeşil Cami ve Ulu Camii, Edirne Üç Şerefeli Cami; klasik dönemde Mimar Sinan'ın eserleri: çıraklık eseri Şehzade Camii, kalfalık eseri Süleymaniye Camii, ustalık eseri Edirne Selimiye Camii. Sultanahmet Camii (Sedefkâr Mehmed Ağa) ve Lale Devri'nden sonra barok etkili yapılar.
• Diğer: Hindistan'da Babürlülerin yaptırdığı Tac Mahal; İran'da İsfahan İmam (Şah) Camii; Semerkant'ta Registan Meydanı.
• Mimari unsurlar: Mihrap (kıbleyi gösteren niş), minber (hutbe okunan basamaklı kürsü), kürsü (vaaz), müezzin mahfili, minare, şadırvan, mukarnas (sarkıt biçimli süsleme), kubbe ve son cemaat yeri.

Hat Sanatı

• Kur'an'ın yazıya geçirilmesiyle gelişen en saygın İslam sanatıdır. İlk dönem yazısı köşeli Kûfî hattır.
• İbn Mukle (10. yüzyıl) aklâm-ı sitte (altı kalem) yazı çeşitlerini kurallara bağlamıştır; İbnü'l-Bevvâb ve Yâkūt el-Müsta'sımî geliştirmiştir. Aklâm-ı sitte: sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî, tevkî, rikā.
• Osmanlı'da Şeyh Hamdullah (kıblet'ül-küttâb), Ahmed Karahisârî, Hâfız Osman ve Mustafa Râkım önde gelen hattatlardır. Ta'lik (İran kökenli), divanî (resmî yazışmalar) ve rik'a (günlük yazı) diğer yazı türleridir.
• Hilye-i şerîf (Hz. Peygamber'in vasıflarını anlatan levha; Hâfız Osman klasik formunu oluşturmuştur), tuğra, kıt'a ve levha hat eserlerinin türleridir.

Diğer Sanatlar

• Tezhip: Kitap sayfalarının altın ve boyalarla süslenmesi. Ebru: Kitreli su üzerine boya serperek desen oluşturma. Cilt: Kitap ciltleme. Minyatür: Kitap resmi; Osmanlı'da Nakkaş Osman ve Levnî önemli isimlerdir.
• Çini ve seramik: Selçuklu'da Konya Karatay Medresesi çinileri; Osmanlı'da İznik ve Kütahya çinileri (16. yüzyıl mercan kırmızısı).
• Halı ve kilim, ahşap işçiliği (kündekâri tekniği), taş ve maden işçiliği, cam (kandiller).
• Musiki: Dini musiki cami musikisi (ezan, mevlid, kaside, tekbir) ve tekke musikisi (ilahi, ayin) olarak ikiye ayrılır. Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât (Mevlid) eseri, Mevlevi ayinleri ve Itrî'nin bestelediği Tekbir ve Salat-ı Ümmiye önemli örneklerdir.