İyi, Kötü ve Özgürlük

Ahlak Felsefesi

Ahlak felsefesi (etik), insan davranışlarını iyi-kötü, doğru-yanlış açısından değerlendiren, ahlaki eylemin ilkelerini ve temelini araştıran felsefe dalıdır. Ahlak ise belirli bir toplumda bireylerin uyması beklenen değer ve kurallar bütünüdür. Ahlak bir olgu, etik ise bu olgu üzerine felsefi düşüncedir.

Temel Kavramlar

• İyi: Ahlaki açıdan olumlu değer taşıyan, yapılması gereken. Kötü: Ahlaki açıdan olumsuz değer taşıyan.
• Erdem: İyi olanı yapmayı alışkanlık hâline getirmiş karakter özelliği (cesaret, adalet, ölçülülük, bilgelik).
• Ahlak yasası: Bireylerin uyması gereken, evrensel olduğu düşünülen ahlaki kural.
• Vicdan: Kişinin kendi davranışlarını ahlaki açıdan değerlendiren iç sesi.
• Özgürlük: Kişinin dış bir zorlama olmadan kendi iradesiyle seçim yapabilmesi.
• Sorumluluk: Kişinin kendi özgür seçimlerinin sonuçlarını üstlenmesi. Özgürlük olmadan sorumluluktan söz edilemez.
• Ödev: Ahlak yasasına saygıdan dolayı yapılması gereken eylem.
• Değer: Bir şeyin önemli ve kıymetli olduğuna dair yargı.

Evrensel Bir Ahlak Yasası Var mıdır?

• Var diyenler: Ahlak yasası herkes için her zaman geçerlidir; kaynağı akıl, Tanrı veya insan doğasıdır (Sokrates, Platon, Kant, Fârâbî).
• Yok diyenler: Ahlak kişiden kişiye ve toplumdan topluma değişir; görecelidir. Sofistler (Protagoras), Nietzsche, bazı egoist ve hazcı görüşler bu yöndedir.

Özgürlük Problemi

• Determinizm (belirlenimcilik): Her olay belirli nedenlerin zorunlu sonucudur; insan da doğa yasaları, kalıtım, toplum veya Tanrı tarafından belirlenmiştir, özgür değildir. Spinoza, Laplace.
• İndeterminizm (özgür iradecilik): İnsan özgür iradeye sahiptir, seçimlerini kendisi yapar; dolayısıyla sorumludur. Sartre: “İnsan özgür olmaya mahkûmdur”; “Varoluş özden önce gelir.”
• Otodeterminizm: İnsan, kendi koyduğu ilkelerle kendi davranışlarını belirler; dış etkenler olsa da son karar insana aittir. Kant, Leibniz, Bergson.
• İslam düşüncesinde: Cebriye insanı mecbur sayar; Mu'tezile özgür ve fiillerinin yaratıcısı sayar; Ehl-i sünnet (Mâtürîdî) insanın cüz'î iradesiyle seçip Allah'ın yarattığını savunur.

Ahlakın Kaynağı

Ahlakın kaynağı farklı filozoflara göre akıl (Kant), duygu (Hume), fayda (Mill), haz (Epikuros), vahiy/Tanrı (din ahlakı), toplum (Durkheim) ya da insan doğası olarak açıklanmıştır.

Ahlak ve Hukuk İlişkisi

Ahlak kuralları içsel yaptırıma (vicdan, ayıplanma) dayanır; hukuk kuralları devlet tarafından konulur ve maddi yaptırıma bağlanır. Ahlak daha geniş bir alanı kapsar; hukuk kuralları çoğunlukla ahlaki değerlerden beslenir.

Sınav uyarısı: Özgürlük olmadan sorumluluk olmaz. Determinizm insanın belirlenmiş olduğunu, indeterminizm özgür olduğunu savunur. “İnsan özgür olmaya mahkûmdur” Sartre'ındır. Ahlakın göreceli olduğunu Sofistler savunur.