Ayırma ve Saflaştırma Teknikleri

Karışımları Ayırma

Karışımlar, bileşenlerinin farklı fiziksel özelliklerinden yararlanılarak fiziksel yöntemlerle ayrılır. Bileşiklerin elementlerine ayrılması ise kimyasal yöntem (elektroliz gibi) gerektirir.

Tanecik Boyutu Farkına Göre

• Eleme: Farklı büyüklükteki katı taneciklerin elekle ayrılması (kum-çakıl, un elemek).
• Süzme: Katı-sıvı heterojen karışımların süzgeç kâğıdından geçirilerek ayrılması (kum-su, çay demleme). Çözeltiler süzme ile ayrılamaz.
• Diyaliz: Yarı geçirgen zardan küçük taneciklerin geçirilmesi; diyaliz makineleri bu ilkeyle kanı temizler.

Özkütle Farkına Göre

• Ayırma hunisi (dekantasyon): Birbirine karışmayan sıvıların ayrılması (zeytinyağı-su).
• Yüzdürme: Özkütleleri farklı katıların, birini çözmeyen bir sıvıda yüzdürülerek ayrılması (talaş-kum).
• Çöktürme ve aktarma: Katının dibe çökmesi beklenip sıvının başka kaba aktarılması.
• Santrifüj: Hızla döndürme ile ağır taneciklerin dibe toplanması (kan bileşenlerinin ayrılması, sütten krema).
• Savurma: Harman yerinde buğday ile samanın rüzgârda ayrılması.

Erime ve Kaynama Noktası Farkına Göre

• Basit damıtma: Katı-sıvı homojen karışımda sıvının buharlaştırılıp yoğuşturularak toplanması (tuzlu sudan saf su elde etme).
• Ayrımsal (fraksiyonlu) damıtma: Kaynama noktaları farklı sıvıların ayrılması (alkol-su; ham petrolün rafineride bileşenlerine ayrılması; havanın sıvılaştırılıp N₂, O₂ ve argona ayrılması).
• Buharlaştırma: Çözücünün buharlaştırılıp çözünen katının elde edilmesi (deniz tuzu üretimi).
• Kristallendirme: Çözünürlüğün sıcaklıkla değişmesinden yararlanılarak katının kristal hâlinde ayrılması (şeker üretimi).

Çözünürlük Farkına Göre

• Çözme ve süzme: Bileşenlerden biri suda çözünüyorsa önce çözülür, sonra süzülür (tuz-kum).
• Ekstraksiyon (özütleme): Bir maddenin, onu daha iyi çözen bir çözücüyle karışımdan alınması (çay, kahve demleme; bitkilerden yağ elde etme).
• Kromatografi: Bileşenlerin bir yüzey üzerinde farklı hızlarda ilerlemesiyle ayrılması (mürekkep, bitki pigmentleri).

Diğer Özelliklere Göre

• Mıknatısla ayırma: Demir tozu-kükürt veya demir tozu-kum karışımı.
• Elektriklenme: Tuz-karabiber karışımında elektrikle yüklenmiş tarağın karabiberi çekmesi.

Sınav uyarısı: Süzme heterojen karışımlar içindir; tuzlu su süzülerek ayrılamaz. Ham petrol ayrımsal damıtmayla ayrılır. Zeytinyağı-su ayırma hunisiyle ayrılır. Bileşikler fiziksel yöntemle ayrılamaz.