Seçim Sistemleri

Seçimlerin Temel İlkeleri (Anayasa md. 67)

Seçimler ve halkoylaması; serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.

• Genel oy: Belirli yaş ve şartları taşıyan bütün vatandaşların oy kullanabilmesi; servet, eğitim veya cinsiyete dayalı kısıtlama yapılmaması.
• Eşit oy: Her seçmenin bir oyu vardır ve oyların değeri eşittir.
• Gizli oy, açık sayım ve döküm: Oy gizli kullanılır, sayım herkese açık yapılır.
• Tek dereceli seçim: Seçmen temsilcisini doğrudan seçer. 1946'ya kadar Türkiye'de iki dereceli seçim uygulanmıştır.
• Serbest seçim: Seçmenin baskı altında kalmadan oy kullanması.
• Yargı yönetim ve denetimi: Seçimlerin genel yönetimi ve denetimi Yüksek Seçim Kurulu (YSK)'na aittir; YSK kararları aleyhine başka bir mercie başvurulamaz.

Seçme ve Seçilme Yaşı

• On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
• On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir (2017 değişikliği).
• Silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler, taksirli suçlar hariç ceza infaz kurumlarındaki hükümlüler oy kullanamaz.

Seçim Sistemleri

• Çoğunluk sistemi: Seçim çevresinde en çok oyu alan aday veya parti kazanır. Tek turlu (basit çoğunluk; İngiltere), iki turlu (ilk turda salt çoğunluk aranır; Fransa) ve tek isimli – liste usulü uygulamaları vardır. İstikrarlı hükümet oluşturmayı kolaylaştırır, ancak adaleti zayıftır.
• Nispi temsil sistemi: Partiler aldıkları oy oranında temsil edilir. Temsilde adaleti sağlar, ancak koalisyonlara ve siyasi istikrarsızlığa yol açabilir. Uygulama yöntemleri: D'Hondt sistemi, basit sayı (kota) sistemi, en kuvvetli artık sistemi, millî bakiye sistemi.
• Karma sistemler: Çoğunluk ve nispi temsilin birlikte kullanılması (Almanya).

Türkiye'de Seçim Sistemi

• Milletvekili seçimlerinde D'Hondt yöntemiyle nispi temsil uygulanır.
• Ülke genelinde seçim barajı uygulanır; 2022 değişikliğiyle baraj %7 olarak belirlenmiştir.
• Cumhurbaşkanı seçimi: Geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir; ilk turda sağlanamazsa en çok oy alan iki aday arasında ikinci tur yapılır (iki turlu çoğunluk sistemi).
• Ara seçim: TBMM üyeliklerinde boşalma olursa yapılır; her seçim döneminde bir kez yapılabilir ve genel seçimlere bir yıl kala yapılmaz. Beş il veya daha fazla ilde milletvekilliği boşalırsa ara seçim zorunlu olarak yapılır.
• Seçimlerin ertelenmesi yalnızca savaş hâlinde, TBMM kararıyla bir yıl süreyle mümkündür.

Siyasi Partiler

Siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır (md. 68). Partilerin kapatılması davası Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılır ve Anayasa Mahkemesi tarafından karara bağlanır.

Sınav uyarısı: Seçimlerin genel yönetim ve denetimi YSK'ya aittir, kararları kesindir. Türkiye milletvekili seçiminde D'Hondt nispi temsil ve %7 ülke barajı; Cumhurbaşkanı seçiminde salt çoğunluk ve iki tur uygulanır. Seçme ve seçilme yaşı 18'dir.