Yer Kabuğu ve Kayaçlar

Dünya'nın Katmanları

• Yer kabuğu (litosfer): En dış, en ince katman; kıtasal kabuk (granitik, kalın, hafif) ve okyanusal kabuk (bazaltik, ince, yoğun).
• Manto: Kabuğun altında, en kalın katman; üst kısmı (astenosfer) yarı akışkandır; konveksiyon akımları levhaları hareket ettirir.
• Çekirdek: Dış çekirdek sıvı (Dünya'nın manyetik alanının kaynağı), iç çekirdek katı; demir ve nikelden oluşur; sıcaklık ve basınç merkeze doğru artar.
• Dünya'nın iç yapısı deprem dalgalarının (P ve S) yayılma özelliklerinden anlaşılmıştır; S dalgalarının sıvı dış çekirdekten geçmemesi bunun kanıtıdır.

Levha Tektoniği

• Kıtaların kayması (Wegener, 1912): Kıtaların bir zamanlar Pangea adlı tek bir kıta olduğu; kanıtlar: kıta kıyılarının uyumu (Afrika-Güney Amerika), aynı fosillerin farklı kıtalarda bulunması, kayaç ve dağ sıralarının devamlılığı, eski iklim izleri.
• Levha hareketleri: Uzaklaşan levhalar (okyanus ortası sırtlar; yeni kabuk oluşumu), yaklaşan levhalar (dağ oluşumu - Himalayalar; okyanus çukurları ve volkanlar), yanal kayan levhalar (Kuzey Anadolu Fayı, San Andreas Fayı).
• Depremler: Fay hatları boyunca biriken enerjinin ani boşalması. Odak (hiposantr; yer altındaki başlangıç noktası) ve merkez üssü (episantr; odağın yeryüzündeki izdüşümü). Büyüklük (magnitüd; Richter, moment ölçeği; sismografla ölçülür) ile şiddet (hasar düzeyi) farklıdır. Türkiye aktif deprem kuşağındadır (Kuzey ve Doğu Anadolu Fay hatları).
• Deprem bilinci: Deprem öncesi (sabitleme, deprem çantası, toplanma alanı, depreme dayanıklı yapı), deprem sırasında (çök-kapan-tutun; merdiven ve asansör kullanmama) ve sonrası davranışlar; AFAD.
• Volkanlar: Magmanın yeryüzüne çıkması (lav, kül, gaz). Türkiye'de sönmüş volkanlar: Ağrı, Erciyes, Hasan, Nemrut, Süphan. Volkanik toprakların verimliliği, jeotermal enerji.
• Tsunami: Deniz altı deprem ve volkanlarının yol açtığı dev dalgalar.

Kayaçlar

• Mineral: Belirli kimyasal bileşime ve kristal yapıya sahip doğal inorganik katı (kuvars, feldispat, mika, kalsit). Kayaç: Bir ya da daha fazla mineralin oluşturduğu doğal katı kütle.
• Püskürük (magmatik) kayaçlar: Magmanın soğuyup katılaşmasıyla. Derinlik kayaçları (yavaş soğuma, iri kristal: granit) ve yüzey (dış püskürük) kayaçları (hızlı soğuma, küçük kristal veya camsı: bazalt, obsidyen, ponza taşı - gözenekli, suda yüzebilir).
• Tortul kayaçlar: Aşınan malzemelerin taşınıp birikmesi ve sıkışmasıyla; katmanlıdır, fosil içerebilir. Mekanik (kum taşı, çakıl taşı/konglomera, kil taşı), kimyasal (kaya tuzu, jips, traverten), organik (kireç taşı, kömür, tebeşir).
• Başkalaşım (metamorfik) kayaçlar: Var olan kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç altında değişmesiyle: kireç taşı → mermer, kum taşı → kuvarsit, kil taşı → şist/arduvaz, granit → gnays.
• Kayaç döngüsü: Kayaçlar aşınma, taşınma, birikme, sıkışma, başkalaşım, erime ve soğuma süreçleriyle birbirine dönüşür.

Fosiller ve Jeolojik Zaman

• Fosil: Geçmişte yaşamış canlıların tortul kayaçlarda korunmuş kalıntı ve izleri (kemik, kabuk, iz, kalıp, kehribar içindeki böcek). Fosilleşme için canlının hızla gömülmesi ve oksijensiz ortam gerekir.
• Fosillerin önemi: Geçmiş canlılar ve iklimler hakkında bilgi, kayaç katmanlarının yaşlandırılması, evrimin kanıtları, petrol ve kömür aramada rehber fosiller.
• Yaş belirleme: Göreceli yaş (alttaki katman daha eskidir - süperpozisyon ilkesi) ve mutlak yaş (radyoaktif yöntemler; karbon-14).

Toprak ve Madenler

Toprak oluşumu: Kayaçların fiziksel (sıcaklık değişimi, donma-çözülme, kök basıncı) ve kimyasal (su, asit yağmuru, oksijen) ayrışması ve canlıların (humus) katkısıyla yüzyıllar içinde. Toprak katmanları ve erozyon (rüzgâr, su; ağaçlandırma, taraçalama ile önlenir). Madenler ve fosil yakıtlar: Türkiye'nin bor, krom, mermer zenginliği; kömür, petrol ve doğal gazın oluşumu; madenlerin bilinçli kullanımı ve geri dönüşümü.