İtikadi Mezhepler

Mezhep Kavramı

Mezhep, sözlükte gidilen yol demektir. Terim olarak dinin inanç veya amel alanındaki hükümlerini anlama ve yorumlama biçimidir. Mezhepler dinin kendisi değil, dinin yorumlarıdır. İnanç alanındaki yorum farklılıklarından doğan mezheplere itikadî mezhepler denir. Bu mezhepleri inceleyen ilim dalı İslam Mezhepleri Tarihidir; klasik eserleri: Eş'arî, Makālâtü'l-İslâmiyyîn; Bağdâdî, el-Fark beyne'l-Fırak; Şehristânî, el-Milel ve'n-Nihal.

Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat

Hz. Peygamber'in ve ashabının yolunu izleyenler anlamına gelir. Üç kolda incelenir:

• Selefiyye: Ayet ve hadislerde bildirilenlere yorum yapmadan inanan ilk dönem anlayışı. Müteşâbihlerde tefvîz yolunu tutar, kelamî tartışmalardan kaçınır. Öne çıkan isimler: Ahmed b. Hanbel; sonraki dönemde İbn Teymiyye.
• Eş'ariyye: Kurucusu Ebü'l-Hasan el-Eş'arî (ö. 324), Basra'da doğmuştur. Kırk yaşına kadar Mu'tezile'ye bağlı kalmış, hocası Ebû Ali el-Cübbâî'den ayrılarak Ehl-i sünnet inancını aklî delillerle savunmuştur. Daha çok Şâfiîler ve Mâlikîler arasında yayılmıştır. Temsilcileri: Bâkıllânî, Cüveynî, Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî.
• Mâtürîdiyye: Kurucusu Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 333), Semerkant'ta yaşamıştır. Ebû Hanîfe'nin inanç konusundaki görüşlerini sistemleştirmiştir; akla Eş'arîlikten daha geniş yer verir. Hanefîler, özellikle Türkler arasında yaygındır. Temsilcileri: Ebü'l-Muîn en-Nesefî (Tebsıratü'l-Edille), Pezdevî, Ömer Nesefî, Nûreddin es-Sâbûnî.

Diğer İtikadî Mezhepler

• Mu'tezile: Kurucusu Vâsıl b. Atâ. Aklı esas alır; beş esası vardır. Kur'an'ın mahlûk olduğunu, kulun fiilinin yaratıcısı olduğunu, büyük günah sahibinin iki yer arasında bulunduğunu savunur. Kendilerini ehlü'l-adl ve't-tevhîd olarak adlandırır.
• Cebriyye (Cehmiyye): Cehm b. Safvân; insanın fiillerinde mecbur olduğunu savunur.
• Kaderiyye: Ma'bed el-Cühenî; kaderi inkâr eder.
• Mürcie: Büyük günah işleyenin hükmünü ahirete erteler (ircâ); imanla birlikte günahın zarar vermeyeceğini söyler.
• Müşebbihe ve Mücessime: Allah'ı yaratılmışlara benzetir veya O'na cisim nispet eder.
• Hâricîler ve Şîa: Siyasi sebeplerle doğmuş, sonradan itikadî görüşler geliştirmiştir.

Eş'arîlik – Mâtürîdîlik Arasındaki Başlıca Farklar

• Allah'ı bilmek: Mâtürîdîlerde akılla, Eş'arîlerde vahiyle vaciptir.
• Hüsün-kubuh: Mâtürîdîlerde akıl kavrayabilir; Eş'arîlerde ancak vahiyle bilinir.
• Tekvîn: Mâtürîdîlerde müstakil sıfattır.
• İnsan fiilleri: Mâtürîdîlerde cüz'î irade kula aittir; Eş'arîlerde kesb.
• İmanın artması: Mâtürîdîlerde artmaz, Eş'arîlerde artar.
• Peygamberlikte erkeklik: Mâtürîdîlerde şarttır; Eş'arîlerde şart değildir.
• Güç yetirilemeyenle yükümlülük: Mâtürîdîlerde caiz değil, Eş'arîlerde aklen caizdir.

Bu farklar temel inanç esaslarına değil ayrıntılara ilişkindir.

Sınav uyarısı: Eş'arî Basra'da, Mâtürîdî Semerkant'ta yaşamıştır. Mâtürîdîlik Hanefîler, Eş'arîlik Şâfiî ve Mâlikîler arasında yaygındır. el-Milel ve'n-Nihal Şehristânî'nin eseridir.