Dört Halife Dönemi

Genel Özellikler

Hz. Peygamber'in vefatından (632) Hz. Hasan'ın hilafeti Muâviye'ye bırakmasına (661) kadar süren döneme Hulefâ-yi Râşidîn (Dört Halife) dönemi denir. Bu dönemde halifeler seçimle iş başına gelmiş, başkent Medine (Hz. Ali döneminde Kûfe) olmuştur.

Hz. Ebû Bekir (632–634)

• Hz. Peygamber'in vefatının ardından Benî Sâide çardağında (Sakîfe) halife seçildi.
• Ridde savaşları: Dinden dönenler, zekât vermek istemeyenler ve yalancı peygamberlerle (Müseylimetü'l-Kezzâb, Esved el-Ansî, Tuleyha, Secâh) mücadele ederek devletin birliğini korudu.
• Hz. Peygamber'in hazırlattığı Üsâme ordusunu sefere gönderdi.
• Yemâme Savaşı'nda hafızların şehit olması üzerine Kur'an'ı mushaf hâlinde toplattı.
• Irak ve Suriye yönünde fetihleri başlattı; Ecnâdeyn Savaşı ile Bizans'a karşı zafer kazanıldı.
• Vefatından önce Hz. Ömer'i halifeliğe aday gösterdi.

Hz. Ömer (634–644)

• Emîrü'l-mü'minîn unvanını ilk kullanan halifedir.
• Fetihler: Bizans'a karşı Yermük (636) ile Suriye; Sâsânîlere karşı Kādisiye (636), Celûlâ ve Nihâvend (642, “fetihlerin fethi”) ile Irak ve İran fethedildi. Kudüs teslim alındı; Mısır'ı Amr b. Âs fethetti.
• Teşkilatlanma: Divan teşkilatı kuruldu, beytülmâl (devlet hazinesi) düzenlendi, hicrî takvim kabul edildi. Ülke eyaletlere ayrılıp valiler ve kadılar atandı. Basra, Kûfe ve Fustât gibi ordugâh şehirler kuruldu.
• Fethedilen toprakları askerlere dağıtmayıp devlet arazisi olarak bıraktı.
• Mecûsî köle Ebû Lü'lüe tarafından şehit edildi; halife seçimini altı kişilik şûrâya bıraktı.

Hz. Osman (644–656)

• Hz. Peygamber'in iki kızıyla evlendiği için Zinnûreyn (iki nur sahibi) lakabıyla anılır.
• Kur'an'ı çoğalttırarak önemli merkezlere gönderdi.
• İlk İslam donanması kuruldu; Kıbrıs fethedildi, Bizans donanmasına karşı Zâtü's-savârî (655) deniz zaferi kazanıldı.
• Horasan, Kafkasya ve Kuzey Afrika'da (İfrîkıye) fetihler sürdü.
• Önemli görevlere Ümeyyeoğulları'ndan akrabalarını ataması hoşnutsuzluğa yol açtı; isyancılar tarafından evinde şehit edildi. Bu olay Müslümanlar arasındaki ilk büyük iç karışıklığın başlangıcıdır.

Hz. Ali (656–661)

• Karışıklık ortamında halife seçildi; başkenti Kûfe'ye taşıdı.
• Cemel Vakası (656): Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasını isteyen Hz. Âişe, Talha ve Zübeyr ile yapılan savaş; Müslümanlar arasındaki ilk iç savaştır.
• Sıffîn Savaşı (657): Şam valisi Muâviye ile yapıldı; sonuç alınamadı ve hakem olayı (tahkîm) gündeme geldi. Hz. Ali'nin hakemi Ebû Mûsâ el-Eş'arî, Muâviye'nin hakemi Amr b. Âs idi.
• Tahkîmi kabul etmeyenler Hz. Ali'nin ordusundan ayrılarak Hâricîler'i oluşturdu; Hz. Ali onlarla Nehrevân'da savaştı.
• Hâricî İbn Mülcem tarafından Kûfe'de şehit edildi.

Dönemin Sonu

Hz. Ali'den sonra oğlu Hz. Hasan halife oldu; yaklaşık altı ay sonra Müslümanların kanının dökülmemesi için hilafeti Muâviye'ye bıraktı. Birliğin sağlandığı 661 yılına cemaat yılı (âmü'l-cemâa) denir.

Sınav uyarısı: Ridde savaşları Hz. Ebû Bekir, divan ve hicrî takvim Hz. Ömer, ilk donanma ve Kur'an'ın çoğaltılması Hz. Osman, Cemel ve Sıffîn Hz. Ali dönemindedir. Nihâvend Sâsânîlere, Yermük Bizans'a karşıdır.