Kader ve İnsan Hürriyeti

Sorunun Çerçevesi

Kader konusu, kelam tarihinin en erken tartışmalarındandır. Sorulan soru şudur: Allah her şeyi bilip takdir ettiğine ve her şeyin yaratıcısı olduğuna göre, insan fiillerinde ne ölçüde özgür ve sorumludur? Kulların fiilleri konusuna ef'âl-i ibâd, fiillerin yaratılması meselesine halk-ı ef'âl denir.

Ekollerin Görüşleri

• Cebriyye: Kurucusu Cehm b. Safvân'dır. İnsanın iradesi ve gücü yoktur; rüzgârın önündeki yaprak gibi mecburdur. Bu görüş sorumluluğu anlamsız kıldığı için reddedilmiştir.
• Kaderiyye: Öncüleri Ma'bed el-Cühenî ve Gaylân ed-Dımaşkī'dir. Kaderi inkâr eder; insan fiillerinde tamamen özgürdür, Allah fiili ancak gerçekleştikten sonra bilir.
• Mu'tezile: Adl ilkesi gereği kul, ihtiyarî fiillerinin yaratıcısıdır; aksi hâlde ceza zulüm olurdu. Kaderiyye'nin bu konudaki devamı sayılır. Fiilin dolaylı sonuçlarını da kula bağlar (tevlîd).
• Eş'arîler: Fiili yaratan Allah'tır; kul fiili kesb eder (kazanır). Kulun kudreti fiille birlikte yaratılır ve fiilde etkisi yoktur. Bu yüzden görüşleri cebr-i mutavassıt (orta cebir) olarak nitelenmiştir.
• Mâtürîdîler: Kul, cüz'î iradesiyle fiilini seçer; bu seçim kula aittir. Allah da kulun seçtiği fiili yaratır. Sorumluluk bu seçime dayanır.

İlgili Kavramlar

• Küllî irade – cüz'î irade: Allah'ın mutlak iradesi ve insana verilen seçme gücü.
• Kesb – halk: Kulun fiile yönelmesi kesb; Allah'ın fiili var etmesi halktır.
• İstitâat (güç): Mâtürîdîlere göre iki türlüdür: fiilden önce bulunan sebeplerin ve organların sağlamlığı ile fiille birlikte yaratılan asıl güç. Mu'tezile'ye göre güç fiilden öncedir; Eş'arîlere göre fiille beraberdir.
• Teklîf-i mâ lâ yutâk: Güç yetirilemeyen şeyle yükümlü tutma. Mâtürîdîlere ve Mu'tezile'ye göre caiz değildir (Bakara 286); Eş'arîler aklen caiz görür.
• Hüsün – kubuh: Mu'tezile'de aklî, Eş'arîlerde şer'î; Mâtürîdîlerde akıl kavrar, yükümlülük vahiyle gelir.
• Salâh – aslah: Mu'tezile'ye göre Allah'ın kul için en uygun olanı yaratması vaciptir; Ehl-i sünnet Allah'a hiçbir şeyin vacip olmadığını söyler.

Kaderle İlişkili Konular

• Hayır ve şer: Ehl-i sünnete göre ikisini de yaratan Allah'tır; şerri yaratması değil, işlemek kötüdür. Allah'ın iradesi ile rızası farklıdır: şerre rızası yoktur.
• Hidayet ve dalâlet: Yaratan Allah'tır; kulun yönelişine göre yaratır.
• Ecel: Ehl-i sünnete göre tektir; öldürülen kişi de eceliyle ölmüştür. Mu'tezile'nin bir kısmı öldürülenin ecelinin kesildiğini söyler.
• Rızık: Ehl-i sünnete göre helal de haram da rızıktır; Mu'tezile'ye göre haram rızık değildir.
• Tevfîk – hızlân: Allah'ın kulu hayırda başarılı kılması ve yardımını kesmesi.
• Levh-i mahfûz: Olmuş ve olacak her şeyin yazılı bulunduğu ilahi kitap.

Sınav uyarısı: Cebriyye insanı mecbur sayar (Cehm b. Safvân); Kaderiyye kaderi inkâr eder (Ma'bed el-Cühenî). Mu'tezile'de kul fiilinin yaratıcısıdır. Eş'arîde kesb, Mâtürîdîde cüz'î irade öne çıkar.