Anonim Halk Edebiyatı

Anonim Halk Edebiyatının Özellikleri

Söyleyeni bilinmeyen, halkın ortak malı olan, sözlü gelenekle kuşaktan kuşağa aktarılan edebiyattır. Ürünler aktarılırken değişebilir (varyantlaşma). Hece ölçüsü, yarım uyak ve redif, dörtlük nazım birimi, sade dil ve kalıp ifadeler başlıca özellikleridir.

Manzum Türler

• Mani: En çok 7 heceli, aaxa uyaklı tek dörtlük; asıl anlam son iki dizededir. Düz mani, kesik (cinaslı) mani (ilk dizesi eksik heceli, cinaslı uyak), yedekli (artık) mani (iki dize eklenmiş), deyiş. Mani yakmak ve mani atışması yaygındır.
• Türkü: Ezgiyle söylenir; bent ve bağlama (kavuştak, nakarat) bölümleri. Ezgisine göre: Uzun hava (bozlak, hoyrat, gurbet havası) ve kırık hava (oyun havaları). Konusuna göre: Ağıt, kahramanlık, sevda, iş, ninni, tören ve oyun türküleri. Türkülerin hikâyesine türkü hikâyesi denir.
• Ninni: Çocukları uyutmak için söylenen; genellikle 7-8 heceli. Tekerleme: Ses ve ritim oyunu; masal girişlerinde de kullanılır. Bilmece: Bir nesneyi dolaylı anlatıp buldurma. Ağıt: Ölüm ve felaket üzerine söylenen yas şiiri. Destan: Doğal (Oğuz Kağan, Manas, Ergenekon, Göç, Alp Er Tunga, Şu, Bozkurt) ve yapma destanlar.

Mensur ve Karma Türler

• Masal: Olağanüstü kişi ve olaylar, belirsiz yer ve zaman, kalıp sözler (döşeme: giriş tekerlemesi, dilek: "Onlar ermiş muradına…"), iyilerin kazanması. Türleri: hayvan masalları, olağanüstü masallar, gerçekçi masallar, güldürücü masallar.
• Efsane: Kutsal sayılan ya da olağanüstü olay ve kişileri anlatan, inanılan kısa anlatılar; belirli bir yer veya nesneyle ilişkilidir (Ağrı Dağı efsanesi).
• Halk hikâyesi: Destandan romana geçiş türü; nazım-nesir karışık; meddah veya âşıklar tarafından anlatılır. Türleri: aşk hikâyeleri (Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Tahir ile Zühre, Arzu ile Kamber, Leyla ile Mecnun) ve kahramanlık hikâyeleri (Köroğlu, Battal Gazi). Dede Korkut Hikâyeleri destan-halk hikâyesi geçişindedir.
• Fıkra: Kısa, güldürürken düşündüren anlatı; Nasreddin Hoca, Bekri Mustafa, İncili Çavuş, Bektaşi fıkraları, Temel fıkraları.
• Atasözü ve deyim: Atasözleri hüküm bildiren, öğüt veren kalıplaşmış sözler; deyimler genellikle mecaz anlamlı, çekimli kalıplar.

Geleneksel Türk Tiyatrosu

• Karagöz (gölge oyunu): Bölümleri: mukaddime (giriş; Hacivat'ın perde gazeli), muhavere (Karagöz ile Hacivat'ın söyleşisi), fasıl (asıl oyun), bitiş. Karagöz halk adamını, Hacivat okumuş ama yüzeysel aydını temsil eder.
• Ortaoyunu: Açık alanda (meydan) oynanan, metinsiz, doğaçlamaya dayalı oyun; Pişekâr ve Kavuklu temel karakterlerdir.
• Meddah: Tek kişilik anlatı tiyatrosu; mendil ve sopa (değnek) kullanır; taklit yeteneği önemlidir.
• Köy seyirlik oyunları: Saya gezmesi, kös kösa, deve oyunu gibi tarım ve mevsim törenleri.