Edebiyat Kuramları

Edebiyat Kuramı Nedir?

Edebiyat kuramları, edebî eserin ne olduğu, nasıl anlamlandırılacağı ve değerlendirileceği konusunda sistematik yaklaşımlardır. Eleştirmenin metne hangi açıdan baktığını belirler: yazar, metin, okur ya da toplum. M. H. Abrams'ın sınıflandırmasına göre edebiyat kuramları dört eksene dayanır: yansıtmacı (eser-evren), öğretici/faydacı (eser-okur), dışavurumcu (eser-sanatçı) ve nesnel (eserin kendisi).

Yazar Merkezli Yaklaşımlar

• Biyografik (yazar odaklı) eleştiri: Eseri yazarın hayatı, kişiliği ve dönemiyle açıklar (Sainte-Beuve).
• Psikanalitik eleştiri: Freud ve Lacan'ın kuramlarına dayanır; eserde yazarın ve karakterlerin bilinçaltını, bastırılmış arzularını arar. Jung'un arketip kuramı da bu çizgide değerlendirilebilir.
• Dışavurumcu (romantik) kuram: Eseri sanatçının iç dünyasının, duygularının dışavurumu olarak görür.

Metin Merkezli Yaklaşımlar

• Rus Biçimciliği (Formalizm): Edebiyatın özünü edebîlik (literariness) kavramında arar; dilin gündelik kullanımdan sapmasıyla oluşan yabancılaştırma (defamiliarization) önemlidir. Viktor Şklovski, Roman Jakobson, Boris Eichenbaum.
• Yeni Eleştiri (New Criticism): ABD ve İngiltere'de gelişti; metni kendi içinde, yazar ve bağlamdan bağımsız yakın okuma (close reading) ile inceler; ironi, paradoks, belirsizlik kavramları; "niyet yanılgısı" ve "etki yanılgısı" uyarıları. Cleanth Brooks, T. S. Eliot, I. A. Richards.
• Yapısalcılık: Saussure'ün dil bilimine dayanır; metni ikili karşıtlıklar ve evrensel yapılar üzerinden çözümler. Vladimir Propp (Masalın Biçimbilimi; 31 işlev), Claude Lévi-Strauss, Roland Barthes, Gérard Genette (anlatı bilim), A. J. Greimas (eyleyenler modeli).
• Göstergebilim: Metni gösterge dizgesi olarak inceler; Peirce (ikon, indeks, simge) ve Saussure çizgisi.

Okur Merkezli Yaklaşımlar

• Alımlama estetiği (Okur-tepki kuramı): Anlamın okurla metin arasındaki etkileşimde oluştuğunu savunur. Hans Robert Jauss (beklenti ufku), Wolfgang Iser (metindeki boşluklar, örtük okur), Stanley Fish (yorumlayıcı topluluklar).

Toplum ve Bağlam Merkezli Yaklaşımlar

• Marksist (sosyolojik) eleştiri: Edebiyatı ekonomik ve toplumsal ilişkilerin ürünü olarak görür; Georg Lukács, Terry Eagleton. Toplumcu gerçekçilik bu çizgidedir.
• Yeni Tarihselcilik: Metni dönemin söylemleri ve güç ilişkileri içinde okur; Stephen Greenblatt.
• Feminist eleştiri: Edebiyatta kadının temsili, ataerkil söylem; Virginia Woolf (Kendine Ait Bir Oda), Simone de Beauvoir, Elaine Showalter.
• Postkolonyal eleştiri: Sömürgecilik ve kimlik; Edward Said (Şarkiyatçılık), Homi Bhabha.
• Ekoeleştiri: Edebiyat ile doğa ve çevre ilişkisi.

Yapısalcılık Sonrası

• Yapısökümcülük (dekonstrüksiyon): Jacques Derrida; metnin tek ve sabit bir anlamı olmadığını, anlamın sürekli ertelendiğini (différance) savunur.
• "Yazarın ölümü" (Roland Barthes): Metnin anlamı yazarın niyetine değil okura bağlıdır.
• Metinlerarasılık (Julia Kristeva): Her metin başka metinlerin dönüşümüdür. Postmodernizm, pastiş, parodi, üstkurmaca bu düşünceyle ilişkilidir.
• Mimesis (Platon ve Aristoteles): Sanatın gerçekliği taklit etmesi; yansıtmacı kuramın kökeni. Aristoteles'in Poetika'sı ilk sistematik edebiyat kuramı metnidir (katharsis, trajedi).