Gıdalar ve Polimerler

Gıdaların Temel Bileşenleri

• Karbonhidratlar: C, H ve O atomlarından oluşur; vücudun birincil enerji kaynağıdır. Monosakkaritler (glikoz, fruktoz, galaktoz), disakkaritler (sakaroz/çay şekeri, laktoz/süt şekeri, maltoz) ve polisakkaritler (nişasta, glikojen, selüloz) olarak sınıflanır. Selüloz insanda sindirilemez ama bağırsak hareketlerini düzenler (lif).
• Yağlar (lipitler): Yapısında C, H ve O bulunur; gliserol ile yağ asitlerinden oluşur. En fazla enerji veren besindir (1 g yağ ≈ 9 kcal). Oda sıcaklığında katı olan doymuş yağlar (hayvansal, tereyağı) ve sıvı olan doymamış yağlar (bitkisel, zeytinyağı) vardır. Sıvı yağlar hidrojenlenerek margarine dönüştürülür.
• Proteinler: Yapısında C, H, O, N (bazen S) bulunur; amino asitlerin peptit bağlarıyla birleşmesinden oluşur. Yapıcı-onarıcıdır; enzim, hormon ve antikorların yapısına katılır. Vücutta üretilemeyen amino asitlere temel (esansiyel) amino asit denir.
• Vitaminler: Düzenleyicidir; enerji vermez. Yağda çözünen (A, D, E, K) ve suda çözünen (B grubu, C) vitaminler olarak ayrılır. C vitamini eksikliği skorbüte, D vitamini eksikliği raşitizme yol açar.
• Mineraller ve su: Düzenleyicidir; kalsiyum kemik ve dişlerde, demir hemoglobinde, iyot tiroit hormonunda bulunur.

Gıdaların Bozulması ve Korunması

• Gıdalar mikroorganizmaların etkisi, oksidasyon (acılaşma) ve enzim faaliyetleri sonucu bozulur.
• Koruma yöntemleri: Soğutma ve dondurma, kurutma, tuzlama, şekerleme (reçel), salamura (sirke), pastörizasyon, sterilizasyon, vakumlama, konserve ve katkı maddesi kullanımı.
• Pastörizasyon: Sütün yaklaşık 70-75 °C'de kısa süre ısıtılıp hızla soğutulması; mikropların çoğunu öldürür, besin değerini korur.
• UHT (sterilizasyon): Çok yüksek sıcaklıkta kısa süreli işlem; uzun raf ömrü sağlar.

Polimerler

Küçük moleküllerin (monomer) çok sayıda birbirine bağlanmasıyla oluşan büyük moleküllere polimer, bu olaya polimerleşme denir.

• Doğal polimerler: Nişasta, selüloz, glikojen, proteinler, DNA, doğal kauçuk, ipek, yün, pamuk.
• Sentetik polimerler: Petrol türevlerinden üretilir.
  • Polietilen (PE): Poşet, ambalaj filmi, şişe.
  • Polipropilen (PP): Gıda kapları, halı, şişe kapakları.
  • Polivinil klorür (PVC): Pencere profilleri, boru, kablo kılıfı.
  • Polistiren (PS): Köpük ambalaj (strafor), tek kullanımlık bardak.
  • Teflon (PTFE): Yapışmaz tava kaplaması.
  • PET: Su ve meşrubat şişeleri; geri dönüştürülerek lif üretilir.
  • Naylon: Çorap, ip, kumaş.

Plastiklerin Çevresel Etkisi

Sentetik polimerlerin çoğu doğada yüzlerce yıl parçalanmadan kalır; mikroplastikler deniz canlılarına ve besin zincirine karışır. Bu nedenle plastiklerin azaltılması, yeniden kullanılması ve geri dönüştürülmesi gerekir. Biyobozunur plastikler (nişasta veya mısır kökenli) doğada daha kısa sürede parçalanır.

Sınav uyarısı: Birincil enerji kaynağı karbonhidrat, en çok enerji veren besin yağdır. Proteinler amino asitlerden oluşur ve azot içerir. Nişasta, selüloz ve DNA doğal; PVC, teflon ve naylon sentetik polimerdir.