Temel Kavramlar ve Muhasebe Döngüsü

Muhasebenin Tanımı ve İşlevleri

Muhasebe, bir işletmenin para ile ifade edilebilen ve mali nitelik taşıyan işlemlerini kaydeden, sınıflandıran, özetleyen, raporlayan ve sonuçlarını analiz edip yorumlayan bir bilgi sistemidir. Muhasebe bilgileri yöneticiler, ortaklar, kredi verenler, devlet ve yatırımcılar gibi bilgi kullanıcılarına sunulur. Türkiye'de muhasebe uygulamaları Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliğleri (MSUGT), Türkiye Muhasebe Standartları (TMS/TFRS) ve Büyük ve Orta Boy İşletmeler için Finansal Raporlama Standardı (BOBİ FRS) ile düzenlenir; standartları Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) yayımlar.

Temel Muhasebe Kavramları (MSUGT)

• Sosyal sorumluluk: Muhasebe bilgileri, belirli kişilerin değil tüm toplumun çıkarları gözetilerek tarafsız hazırlanmalıdır.
• Kişilik: İşletme, sahip veya ortaklarından ayrı bir kişiliğe sahiptir; işletmenin işlemleri ortakların kişisel işlemlerinden ayrı tutulur.
• İşletmenin sürekliliği: İşletmenin faaliyetlerini süresiz sürdüreceği varsayılır.
• Dönemsellik: İşletmenin sürekli ömrü belirli dönemlere bölünür; her dönemin gelir ve giderleri o döneme ait kabul edilir (tahakkuk esası).
• Parayla ölçülme: Yalnız para ile ölçülebilen işlemler kayda alınır.
• Maliyet esası: Varlıklar ve hizmetler edinilme maliyetleri üzerinden kaydedilir.
• Tarafsızlık ve belgelendirme: Kayıtlar gerçeği yansıtan objektif belgelere dayanmalıdır.
• Tutarlılık: Muhasebe politikaları dönemden döneme değiştirilmemelidir; değişiklik varsa açıklanmalıdır.
• Tam açıklama: Finansal tablolar, kullanıcıların karar vermesini etkileyecek bütün bilgileri içermelidir.
• İhtiyatlılık: Muhtemel giderler ve zararlar için karşılık ayrılır, ancak muhtemel gelirler ve kârlar için tahakkuk kaydı yapılmaz.
• Önemlilik: Önemli kalemler finansal tablolarda ayrıca gösterilir.
• Özün önceliği: İşlemlerin muhasebeleştirilmesinde biçimden çok özü esas alınır.

Temel Muhasebe Eşitliği ve Çift Taraflı Kayıt

Varlıklar = Kaynaklar veya Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar. Her işlem en az iki hesabı etkiler ve borç tutarları alacak tutarlarına eşittir (çift taraflı kayıt). Hesap kuralı: Aktif (varlık) hesapları borç tarafına kayıtla artar, alacağa kayıtla azalır; pasif (kaynak) hesapları alacakla artar, borçla azalır; gider hesapları borç, gelir hesapları alacak tarafında çalışır. Hesabın sol tarafı borç, sağ tarafı alacaktır.

Muhasebe Döngüsü (Süreci)

1. Dönem başı (açılış) işlemleri: Açılış bilançosu düzenlenir ve açılış kaydı yapılır.
2. Dönem içi işlemler: İşlemler kaynak belgelere (fatura, makbuz, dekont) dayanılarak önce yevmiye defterine (kronolojik sırayla), sonra büyük deftere (defter-i kebir; hesaplar bazında) kaydedilir.
3. Geçici mizan: Büyük defter hesaplarının borç ve alacak toplamları ile kalanlarının listelenerek kayıtların doğruluğunun kontrol edilmesi.
4. Dönem sonu işlemleri: Envanter, değerleme, amortisman, karşılıklar, tahakkuklar, reeskont, gelir tablosu hesaplarının kapatılması, kâr veya zararın belirlenmesi.
5. Kesin mizan ve finansal tabloların (bilanço, gelir tablosu) düzenlenmesi.
6. Kapanış kaydı: Bilanço hesapları kapatılır; bir sonraki dönem açılış kaydıyla yeniden açılır.

Yasal Defterler

Bilanço esasında yevmiye defteri, defter-i kebir (büyük defter) ve envanter defteri tutulur; işletme hesabı esasında işletme hesabı defteri tutulur. Kanunda belirtilen mükellefler için defterler elektronik ortamda (e-defter) tutulur.