Çocuk ve Ergenlerde Uyum Sorunları

Uyum ve Uyum Sorunu Kavramları

Uyum, bireyin kendi ihtiyaçları ile çevrenin istekleri arasında denge kurabilmesidir. Uyum sorunu, bireyin yaşına ve gelişim dönemine uygun olmayan, kendisinin ve çevresinin işlevselliğini olumsuz etkileyen davranış, duygu ve düşünce örüntüleridir. Uyum sorunlarının değerlendirilmesinde davranışın sıklığı, şiddeti, süresi, gelişim dönemine uygunluğu ve farklı ortamlarda görülüp görülmediği dikkate alınır. Sorunlar genellikle iki grupta ele alınır: İçe yönelim (içselleştirme) sorunları (kaygı, depresyon, çekingenlik, somatik yakınmalar) ve dışa yönelim (dışsallaştırma) sorunları (saldırganlık, kural ihlali, dürtüsellik, hiperaktivite).

Çocukluk Döneminde Sık Görülen Sorunlar

• Okul korkusu / okula gitmeme (okul reddi): Genellikle ayrılık kaygısıyla ilişkili; çocuğun okula gitmeyi reddetmesi, sabah karın ağrısı gibi bedensel yakınmalar. Müdahale: Aşamalı ama tutarlı okula dönüş, aile iş birliği, kaygı yönetimi; uzun süreli devamsızlığa izin verilmemesi.
• Ayrılık kaygısı, özgül fobiler, seçici konuşmazlık (belirli ortamlarda, ör. okulda konuşmama).
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB): Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik; 12 yaşından önce başlar ve birden fazla ortamda görülür. Okulda: yapılandırılmış ortam, kısa ve net yönergeler, ön sıra oturma, görevleri bölme, olumlu davranış desteği; tıbbi değerlendirme ve aile eğitimi.
• Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu (öfkeli/sinirli duygudurum, tartışmacı/karşı gelen davranış, kin tutma) ve davranım bozukluğu (başkalarının temel haklarını ve toplumsal kuralları ihlal eden ağır davranışlar: saldırganlık, mala zarar verme, hırsızlık, kural ihlali).
• Alt ıslatma (enürezis) ve dışkı kaçırma (enkoprezis), tırnak yeme, parmak emme, tikler, uyku sorunları, yalan söyleme ve çalma (yaşa göre anlamı değişir).
• Özgül öğrenme güçlüğü (disleksi, disgrafi, diskalkuli), dil ve konuşma sorunları (kekemelik).
• Kardeş kıskançlığı, boşanma ve kayıp sonrası tepkiler.

Ergenlik Döneminde Sık Görülen Sorunlar

• Kimlik karmaşası, aile ile çatışma, akran baskısı, beden imajı sorunları.
• Depresyon: Ergenlerde mutsuzluk yerine sinirlilik (irritabilite), okul başarısında düşme, içe kapanma, uyku ve iştah değişiklikleri, ilgi kaybı şeklinde görülebilir. İntihar düşüncesi riski mutlaka değerlendirilmelidir.
• İntihar riski: Uyarı işaretleri (ölümden söz etme, vedalaşma, eşyalarını dağıtma, ani sakinleşme, umutsuzluk, önceki girişim); okul psikolojik danışmanı riski değerlendirir, gizlilik sınırı aşılarak aile bilgilendirilir ve uzmana yönlendirme yapılır; kriz müdahale planı uygulanır.
• Kaygı bozuklukları: Sınav kaygısı (bilişsel ve fizyolojik bileşenler; gevşeme, bilişsel yeniden yapılandırma, çalışma becerileri), sosyal kaygı, panik bozukluk.
• Yeme bozuklukları: Anoreksiya nervoza (aşırı kısıtlama, düşük kilo, kilo alma korkusu, beden algısı bozukluğu), bulimiya nervoza (tıkınırcasına yeme + telafi edici davranışlar: kusma, müshil), tıkınırcasına yeme bozukluğu.
• Madde kullanımı (sigara, alkol, uyuşturucu; risk ve koruyucu faktörler, akran etkisi), teknoloji/internet ve oyun bağımlılığı, siber zorbalık.
• Akran zorbalığı: Güç dengesizliği, kasıtlılık ve tekrar; fiziksel, sözel, ilişkisel (dışlama), siber zorbalık. Müdahale: Bütüncül okul yaklaşımı (Olweus programı), mağdur, zorba ve izleyicilerle çalışma.
• Okul terki, devamsızlık, suça sürüklenme, flört şiddeti, istismar ve ihmal (fiziksel, duygusal, cinsel istismar ve ihmal; yasal bildirim yükümlülüğü).

Okul Psikolojik Danışmanının Rolü

Erken fark etme ve tarama, önleyici (koruyucu) rehberlik programları, bireysel ve grupla psikolojik danışma, öğretmen ve aileye müşavirlik (konsültasyon), kriz müdahalesi, gerektiğinde RAM, çocuk ve ergen psikiyatrisi, sosyal hizmetler gibi kurumlara yönlendirme (sevk), izleme. Okul psikolojik danışmanı psikiyatrik tanı koymaz ve tedavi yapmaz; okul temelli destek ve yönlendirme sağlar.