İş Sözleşmesi

Temel Kavramlar (4857 sayılı İş Kanunu md. 2)

İşçi, bir iş sözleşmesine dayanarak herhangi bir işte çalışan gerçek kişidir; işveren, işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlardır; işyeri, mal veya hizmet üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile işçinin birlikte örgütlendiği birimdir.

• Alt işveren: Bir işverenden, işyerinde yürütülen mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan kişidir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte müteselsilen sorumludur. Asıl işin bölünerek alt işverene verilmesi kural olarak yasaktır (muvazaa).
• Eşit davranma ilkesi (md. 5): İş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz. Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz. Aykırılık hâlinde işçi dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat isteyebilir.

İş Sözleşmesi (md. 8)

İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Unsurları: iş görme, ücret ve bağımlılık. İş sözleşmesi kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren, en geç iki ay içinde işçiye genel ve özel çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge verir.

İş Sözleşmesi Türleri

• Belirsiz ve belirli süreli (md. 11): Kural belirsiz sürelidir. Belirli süreli sözleşme, belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yapılır. Belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi hâlde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.
• Kısmi süreli (md. 13): İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde (üçte iki oranına kadar) daha az belirlenmesi. Kısmi süreli çalışan işçiye ayrımcı işlem yapılamaz; ücret çalıştığı süreye orantılı ödenir.
• Çağrı üzerine çalışma (md. 14): İşçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması hâlinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı, yazılı olarak yapılan kısmi süreli sözleşme. Haftalık çalışma süresi belirlenmemişse yirmi saat kararlaştırılmış sayılır.
• Deneme süreli (md. 15): Deneme süresi en çok iki aydır; toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.
• Uzaktan çalışma (md. 14) ve takım sözleşmesi (md. 16).
• Geçici iş ilişkisi (md. 7): Özel istihdam bürosu aracılığıyla veya holding yapısı içinde ya da aynı şirketler topluluğuna bağlı bir işyerine devir yoluyla kurulabilir; işçi geçici olarak başka bir işverene devredilir ve yazılı onayı alınır.

Kanunun Kapsamı

İş Kanunu kural olarak bütün işyerlerine uygulanır; ancak deniz ve hava taşıma işleri, 50'den az işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri, ev hizmetleri, çıraklar, sporcular gibi bazı istisnalar vardır (md. 4). Bu kapsam dışındakilere Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesi hükümleri uygulanır. Gazeteciler ve deniz işçileri için ayrı kanunlar bulunur.