Din Sosyolojisinin Kuramları

Din Sosyolojisinin Konusu

Din sosyolojisi, din ile toplum arasındaki karşılıklı ilişkiyi; dinin toplumsal işlevlerini, dini grupları ve kurumları, dinin toplumsal değişmeyle ilişkisini ve dini davranışların toplumsal boyutlarını bilimsel ve tarafsız biçimde inceleyen bilim dalıdır. Din sosyolojisi dinin doğruluğu veya yanlışlığıyla değil, onun toplumsal görünümleriyle ilgilenir. Bu ilke Théodore Flournoy'un aşkın olanın dışarıda tutulması ilkesi ile ifade edilir (din psikolojisinde de geçerlidir).

Klasik Kuramcılar

• İbn Haldun: Mukaddime'de dinin asabiyet (toplumsal dayanışma) ile ilişkisini incelemiş; dinin asabiyeti güçlendirerek devlet kurulmasına katkı sağladığını belirtmiştir.
• Auguste Comte: İnsan düşüncesinin teolojik, metafizik ve pozitif aşamalardan geçtiğini (üç hal yasası) savunmuş; pozitif aşamada bilimin dinin yerini alacağını öngörmüş ve insanlık dini önermiştir.
• Karl Marx: Dini, üretim ilişkilerinden kaynaklanan bir üstyapı unsuru ve yabancılaşma biçimi olarak görmüş; dinin, ezilen insanların iç çekişi ve halkın afyonu olduğunu ileri sürmüştür. Dinin mevcut eşitsizlikleri meşrulaştırdığını savunmuştur. Ludwig Feuerbach'ın dinin insanın kendi özünü Tanrı'ya yansıtması olduğu görüşünden etkilenmiştir.
• Émile Durkheim: Dini Hayatın İlkel Biçimleri (1912) eserinde Avustralya yerlilerinin totemizmini incelemiştir. Dini, kutsal (sacré) ile kutsal olmayan (profane) ayrımına dayanan ve inananları kilise denen ahlaki bir toplulukta birleştiren inanç ve uygulamalar sistemi olarak tanımlamıştır. Ona göre dinde tapınılan şey aslında toplumun kendisidir; din toplumsal dayanışmayı ve birliği sağlar. Ayinlerde ortaya çıkan coşkuya kolektif coşku (effervescence) adını vermiştir.
• Max Weber: Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu (1905) eserinde Kalvinist kader (predestinasyon) inancının ve dünya içi asketizmin (çileci çalışma ahlakı) modern kapitalizmin gelişimine katkı sağladığını ileri sürmüştür. Dinin toplumsal değişmeye yol açabileceğini göstermiştir. Karizma ve karizmanın rutinleşmesi, dünyanın büyüsünün bozulması (rasyonelleşme), teodise ve peygamber-rahip tipolojisi önemli kavramlarıdır.
• Georg Simmel: Dindarlık (religiosity) ile din arasındaki farka dikkat çekmiştir.
• Joachim Wach: Din sosyolojisini sistematik bir disiplin olarak ele almış; dini tecrübenin teorik (inanç), pratik (ibadet) ve sosyolojik (cemaat) ifade biçimlerini incelemiştir.

Dini Grup Tipolojisi

• Ernst Troeltsch ve Weber, dini grupları kilise (toplumla bütünleşmiş, doğuştan üyelik, kurumsallaşmış) ve mezhep/tarikat (sekt) (küçük, seçkin, gönüllü üyelik, toplumla gerilim içinde) olarak ayırmıştır. Troeltsch üçüncü tip olarak mistisizmi eklemiştir.
• Richard Niebuhr ve Howard Becker denomination (cemaat) kavramını eklemiştir; kült ise yeni ve küçük dini grupları ifade eder.
• Gustav Mensching: Halk dini (doğuştan, bir halka bağlı) ve evrensel din (bireysel tercihe dayanan, tüm insanlığa hitap eden) ayrımı.

Çağdaş Kuramlar

• Peter Berger: Kutsal Şemsiye (1967) eserinde dinin toplumsal dünyayı anlamlandıran bir kutsal örtü sağladığını savunmuş; önce sekülerleşme tezini desteklemiş, sonra görüşünü değiştirerek dünyanın yeniden büyülenmesi ve desekülerleşmeden söz etmiştir.
• Thomas Luckmann: Görünmeyen Din eserinde dinin kurumsal biçimini yitirse de bireysel ve özel alanda varlığını sürdürdüğünü savunmuştur.
• Rasyonel seçim kuramı (dini ekonomi): Rodney Stark ve Roger Finke, bireylerin dini tercihlerini fayda-maliyet hesabıyla yaptığını ve dini piyasada çoğulculuk ve rekabetin dindarlığı artırdığını savunmuştur.
• Robert Bellah: Sivil din kavramı; Amerikan toplumunda ulusal sembol, tören ve değerlerin dini bir nitelik kazanması.
• Grace Davie: Ait olmadan inanmak (believing without belonging) kavramı.